Çocuğumun zihinsel kapasitesinin akranlarından daha ileride olduğunu nasıl anlayabilirim?

“Çocuğunuzla günlük yaşamda kullandığınız iletişim dilindeki tarzınız, gelişiminde kritik bir etkiye sahip.”

“Üstün öğrencilerin eğitim ortamında; farklı bakış açısıyla katılımlar yapabilmesi, merak ettiği detaylarda daha derinlemesine öğrenmeler için araştırmaya teşvik edilmesi, düşünme argümanlarını sunarken önceliğine göre doğru ve ilişkili olanları belirleyerek, etkin iletişim becerileri ile tartışabilmesi adına desteklenmesi önemli.”

Dr. Özlem Atalay ile üstün zekalı çocukları konuştuk.

Çocuğumun zihinsel kapasitesinin akranlarından daha ileri de olduğunu nasıl anlayabilirim?

-Üstün zekalı çocuğunuzu keşfetmeniz zor değil. Günlük yaşam sürecini doğru gözlemleyerek çocuğunuzun gelişimine sağlıklı destek olmanız mümkün.

Zihinsel yetersizlik gösteren bireyler nasıl ki kendi eğitim ortamlarında ve kendi hızlarında eğitim görüyorlarsa, zihinsel gelişimi hızlı giden bireylerinde eğitimsel olarak kendi hızlarına göre desteklenmesi çok önemli. Çocuğunuzu bilinçli gözlemleyin. Soyut muhakeme yapabilmesi, soyut kavramları anlayarak, tartışabilmesi, kavramları ilişkilendirerek fikir yürütebilmesi çok önemli ipuçları. Zeka potansiyeli yüksek çocuklar öğrenme merakı duyarlar, görevlerde içsel olarak kendilerini motive etme yönünde yeteneklidirler. Bu içsel motivasyonu; sürekli uyararak, çözüm üreterek dış denetime çevirmemeniz gerekiyor. Gözleri ayrıntıları ayırt etme ve şekilsel olarak farklılıkları takip etme yönünde iyi olduğu için okul öncesi erken yaşlarda okumaya başlamaları dikkatinizi çekebilecek önemli bir belirti. Görsel ayrımlaştırma ile harfleri ayırt etme yetenekleri, fonetik ses farkındalığı ile birleşince okumanın önemli bir hazır bulunuşluğuna sahip oluyorlar. Tabelalardan, reklamlardan, plakalardan okumayı erken yaşlarda desteksiz öğrenebiliyorlar.

Yazma, motor beceri olduğu için daha yavaş gerçekleşebiliyor. Günlük yaşamda konuşma dilini iyi kullanabilmeleri, benzetmeler yapmaları, farklı yerlerde gördükleri bilgileri tartışma anındaki detaylara taşımaları çok önemli bir zeka belirtisi.

Mizah yapabilme yetenekleri çok kıymetli. Günlük yaşamda; sorumluluklarına sahip çıkmaları, ilgilerini çeken alanlarda uzun süren motivasyon becerisi göstermeleri, ilgilerini çeken konularda yaptığınız açıklamaları dikkatli dinlemeleri, verilen bilgileri takip etmeleri de önemli ipuçları olarak aklınızda bulunmalı. Çocuklarınızı gözlemlerken ipuçlarını doğru okumak ve kendi ihtiyacına göre destek olmak, ihtiyaçlarını anladığınızı hissettirmek, anne baba olarak sergileyeceğiniz tutumun temel bir yapıtaşı olmalı.

Çocuğumun akranlarına (yaşıtlarına) göre daha zeki olduğunu (zihinsel gelişiminin daha hızlı) düşünüyorsam, uzman olarak kime başvurmalıyım ve eğitimine destek olmak için nasıl bir yol izlemeliyim?

Öncelikle, uzman değerlendirmesi yapılabilmesi için 6 yaşından gün alması gerekiyor.

Yapılacak zihinsel değerlendirme bataryaları doğru kullanılırsa, eğitimsel programlar için yol haritası olabilir. Genel çerçevede zorlandığı alanlar kadar, daha iyi olduğu alanları görmek eğitim programları planlamak için çok önemli.

Beyin bütünsel bir işlevsellikle çalışırken, lokomotif etkisi yaratacak alanları doğru kullanabilirsek; kendi yaptıklarına yönelik farkındalığı artıracak ve hata toleransını yükseltecek bir etki yaratmış oluruz. Yanlış yaptığı, zorlandığı görevlerde bırakmamayı öğrenmesi, devam etmek adına kendini motive edebilmesi, içsel heyecanını kaybetmemeyi öğrenmesi zihinsel gelişimde performansının seviyesi için çok kıymetli. Kendi kendine öğrenme durumunu yönetmesi, sahip olduğu kapasite ile doğru orantılı performans göstermesi için kritik etkiye sahip.

Kişilik özelliği olan mükemmeliyetçilikte hata toleransı sağlıklı bir oranda olmalı. Genel çerçevede dikkat edecekleri bazı detayların eğitimcilerin de işini kolaylaştıracağını düşünüyorum. Eğitimsel ortamlarda farklılaştırılmış eğitim programları uygulamaları çok önemli.

Farklı zihinsel kapasitelerdeki öğrencileri aynı derse dahil edilebilmek gerekiyor.

Farklılaştırılmış öğretim programlarının uygulandığı eğitimsel ortamlar; kapsayıcı olması, öğrencileri okul ortamına ait hissettirmesi ve öğrenme merakının desteklenmesi açısından önemli bir gereklilik.

Üstün öğrencilerin eğitim ortamında; farklı bakış açısıyla katılımlar yapabilmesi, merak ettiği detaylarda daha derinlemesine öğrenmeler için araştırmaya teşvik edilmesi, düşünme argümanlarını sunarken önceliğine göre doğru ve ilişkili olanları belirleyerek, etkin iletişim becerileri ile tartışabilmesi adına desteklenmesi önemli.

Kendi özgün fikirlerini ifade etmeye cesaretli olması adına alıştırma yapmasına fırsatlar yaratmak, üretkenliğini verilen geri bildirimler ile değerlendirmek, üretkenliği ile oynayabilmesine, düşünce seviyesini yükseltmesine destek olmak sergileyeceği performansı çok olumlu destekleyecek detaylar. Eğitimciler olarak; öğrenme ortamında aidiyet hissettirerek, kalıtsal olarak var olan öğrenme merakını ve heyecanını desteklenmemiz ve köreltmemiz önemli. Örneğin; üniversitelerden alan uzmanlarıyla projeler bazında çalışmalar yaparak mentör desteği alabilmeleri, önerilen farklılaştırılmış uygulamalar arasında öğrenme merakını desteklemek için çok faydasını gördüğümüz bir uygulama.

Üstün zekalı olduğu tespit edilmiş çocuğum için günlük yaşamda nelere dikkat etmeliyim?

Zihinsel kapasite kalıtsal bir kapasitemizdir. Sahip olduğumuz bu kapasiteye yönelik farkındalığımız; onu kullanırken, bilgilerimizi ilişkilendirmemiz, öğrendiğimiz detaylarla oynayabilmemiz, bilgilerimizi farklı alanlara taşıyabilmemiz, alternatif fikirler üretirken kendi üretkenliğimize ket (engel) vurmamamız için önemlidir. Düşüncelerimizde fark ettiğimiz ayrıntıları ihtiyaç olan bir alana aktarırken, daha önceki üretkenliklerimizin işe yaradığını deneyimlemişsek, heyecanlılığımız ve kendi üretkenliğimize yönelik inancımız artar. Zihinsel gelişimi desteklemek için alınacak eğitimsel önlemler ve destekleyici tutum, iletişim çok önemlidir. Ben bir birey olarak; bir probleme, bir ihtiyaca, bir eksikliğe alternatif çözümler üretebildiğimi gördüğüm zaman, sıkıntı yaşadığım anlarda bu çözümleri işlerliğe kavuşturmak için çaba gösteririm. Sonuç odaklı olmadan, süreci yönetebilecek, motive olabilecek ve çaba harcayacak bir içsel enerji ve motivasyonu kimsenin desteği olmadan kendi kendime yaratabilirim. Zihinsel gelişimi akranlarından hızlı giden bireylerde yaşadığımız en büyük sıkıntı, kendi kapasitelerinin farkında olmamaları.

Bunu bir kas gücü gibi tanımlayabiliriz. İdman yaptıkça kasımızın geliştiğini gözlemledik, nasıl daha çok spor yapmak isteriz, üretkenliğinin farkına varan bireyde özgün fikirlerinin işlerliğe kavuşması adına daha tutarlı, daha sahiplenici bir tutum içinde olur.

Bu farkındalığı sağlayabilmek için; geri bildirim verirken daha hedefe ve amaca yönelik konuşmayı öğrenmek çok önemlidir. Etkin iletişim kurmak ve yaşadığı duyguları anladığımızı hissettirmek yanında olabilmek, yaptıkları değil varlığı ile sevildiğini hissettirmek gelişen bireyin en büyük ihtiyacıdır.

Çocuklarımıza güven ortamı sağlayarak, sevgimizi yansıttığımızda hayattaki en büyük dayanakları olabiliriz.

Yol onların yoludur, donanımlarına yatırım yaparak, hayata hazırladığımızda kendilerini gerçekleştirmeleri adına önemli bir dayanakları olacaktır.

“Üstün zekalı çocuklar sosyal etkileşimlerde zorlanabiliyorlar” diye biliyoruz. Ebeveynler arkadaşlık ilişkilerini yönetmeleri adına çocuklarına nasıl yardımcı olabilir?

-Gelişim yüzlerinin farklı hızlarda olması ve bireysel gelişim gelişim yüzlerinde asenkronizasyon olması, akranlarıyla olan etkileşimi yönetebilmesi adına çocuğunuza zorluk çıkarabilir.

Zihinsel farkındalığın önemi burada da devreye girmektedir.

Biz alan uzmanları olarak; çocuklarınıza çift işlevli sosyal etkileşim yaşayabileceği ortamlar oluşturmak adına çaba göstermenizi öneriyoruz.

Çift işlevli sosyal etkileşim nedir?

Zihinsel olarak aynı düzeyde olan akranları ile ortak zihinsel çalışmalar yapması ve yaşıt olan diğer akranları ile de farklı farklı spor aktiviteleri ya da sosyal becerilerini geliştirecek sosyal etkileşimler yaşamalaradır. Zihinsel gelişimi hızlı giden çocuklar ve gençler farklı ilgi alanlarına sahiptirler. Yeni bir ayrıntı, bilgi, keşif yaptıkları zaman içsel bir heyecan duyarlar. İmgeleme dediğimiz gözlerinde canlandırabilme yetenekleri vardır. Bir ihtiyaca yönelik farklı alternatif çözümler üretebilirler.

Farklı ayrıntıları fark edip, kendi içinde ilişkilendirebilirler. Fakat bu özgün bakış, diğer akran çocuk veya genç için, farklı kalmak demektir. Farklı olmak, çocuk ve gencin çok tercih etmediği bir şeydir, aynı olmak ve anlaşılmak isterler.

Ben neden farklıyım diye düşünerek, sorgulamaya başlar, içsel bir sıkışmışlık hissedebilirler.

Heyecan duyduğu bir konuyu aktarınca, karşısındaki akran arkadaşının aynı heyecanı yaşamaması, sosyal etkileşimde daha seçici olmalarına sebep olur, bu durum asosyallik değildir. Sadece, daha anlaşabileceğini düşündüğü arkadaşlarına daha fazla ilgi duymaktır.

o yüzden kendi gibi zihinsel gelişimi hızlı olan akranlarla proje bazlı ya da akademik paylaşımlı yaşadıkları etkileşimler çok kıymetlidir.

Zihinsel gelişimi normal olan akranlarıyla, spor gibi daha fiziksel performans gereken alanlarda birlikte olabilir ve arkadaşlık yapabilirler, zeka kapasitesinin yüksek olması duyarlılık getirir.

Bu duyarlılıklar bireyler arası etkileşimlerde yaşanan tepkilere bir farkındalık geliştirme şeklinde de olabilir. Sosyal çevrelerinde, sözel ve sözel olmayan mesajları daha çabuk yakalayabilirler.

Diğer akranlarının ayrıntılandıramadığı, anlamadığı, göremediği bilgileri farkedip ihtiyaca yönelik alternatif çözümler üretebilirler. Bu nedenle sosyal etkileşim becerileri açısından desteklenmeleri çok önemlidir.

Eleştirel düşünme eğitiminin verilmesi karmaşık kavramlarda araştırma yapabilmelerine yardımcı olacaktır. Ayrıntıları ilişkilendirme, analiz yapma ve konuları tartışarak ilişkili sorularla tartışmaları yönetme becerileri arttırılmalıdır. Bu becerilerin artması, sosyal adaptasyon adına kendi fikirlerini ifade ederken işlerini kolaylaştıracaktır. Bilgiler arasında bağlantılar kurarak mizah benzetme yapabilmeleri düşüncelerini aktarırken sanatsal formlara dönüştürebilmeleri kolaylaşacaktır.

İki çocuğumdan biri üstün zekalı, diğeri değilse nasıl davranmalıyım?

Anne babalık hayatımızın önemli bir deneyimi, çocuklarımız farklı mizaç ve karakterlere sahip. Zihinsel kapasitelerinin ve gelişim hızlarının farklı düzeylerde olması çok doğal.

Her çocuğun desteklenmesi gereken bireysel ihtiyacı görebilmek, çocuklarımızın gelişimine destek olurken neye öncelik vereceğimize çok dikkat etmeliyiz. Bireysel ihtiyacı doğru belirlemek aklınızda kalması gereken en önemli bilgi. Karşılaştırma yapmamayı öğrenmeliyiz. Tanım yaparak konuşmamak da kritik bir detay.

“Çok hızlısın, çok yavaşsın, çok iyisin, çok dikkatsizsin” gibi tanımlara ihtiyacımız olmamalı.

Bu tanımlar çocuklarımızın aklında yer ederek, kendilerine yönelik algılarında olumsuz etki yaratabilir. Öğretmek istediğimiz hedeflere, detaylara vurgu yaparak geri bildirim vermek önemlidir.

Örneğin dikkatli olmasını istiyorsak:

Bu soruda önemli bir ipucu var, bu bilgiyi fark etmen işini kolaylaştıracak, bulmanı bekliyorum.” diye belirtmek ve dikkatli olmayı önemsediğimizi vurgulamak önemli.

Dikkatsiz davrandığı bir anda;

“Ayrıntılara odaklanman ve sorudaki aşamaları dikkatli takip etmen işini kolaylaştıracak” diyerek geri bildirim vermeye çalışmak hedefimizi doğru vurgulanacaktır.

“Ne kadar dikkatsizsin, bütün ayrıntıları gözden kaçırıyorsun, sana verilen ipuçlarını yakalayamıyorsun.” demek onları mahçup ettiren ve öğretmek istediğimiz beceriye yönelik dikkati dağıtan, tepkiselleşmelerini sağlayan bir dil kullanımı olacaktır. Onlara geri bildirim verirken sürekli komut ve uyarı da kullanmamaya özenmeliyiz. Çocuğunuzla günlük yaşamda kullandığınız iletişim dilindeki tarzınız, gelişiminde kritik bir etkiye sahip.

Sevgili hocam değerli bilgileriniz için size teşekkür ediyorum. Türkiye Hepimizin, Eğitim Hepimizin...