Borsa olayı nedir, nasıl başladı, kimi nasıl etkiledi? En basit anlatımla fon krizi!

Türkiye’de yatırım fonları son günlerde sadece ekonomi gündeminin değil ülke gündeminin de merkezine yerleşti. Önce bazı fonlar yatırımcılarına ödeme yapamaz duruma gelirken, ardından Borsa İstanbul’da sert satışlar yaşandı. Son aşamada ise Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), 7 portföy yönetim şirketinin fonlarında işlemleri durdurdu ve 130 fonun tasfiyesine karar verdi.

Son dakika | SPK 131 fonun tasfiye esaslarını belirledi! İş Bankası ve Ziraat Bankası yönetecek

Peki borsada neler oluyor? Yaşanan krizin perde arkasında ne var? Alınan kararlar ne anlama geliyor. İşte madde madde borsada yaşananlar...

YATIRIM FONU NEDİR?

Yatırım fonu, geniş bir sepet olarak tanımlanıyor. İnsanlar parasını bu sepete koyuyor ardından fon yöneticisi bu parayla hisse senedi, tahvil, altın veya başka yatırım araçları satın alıyor.

Yatırımcılar hisselerin doğrudan sahibi olmuyor ancak sepetin belirli bir bölümüne sahip oluyor.

Sepetteki yatırımlar değer kazanırsa fon yükseliyor, düşerse değer kaybediyor. Fonların varlıkları, onları yöneten şirketin kendi malvarlığından ayrı tutuluyor.

Yani portföy yönetim şirketinin sorun yaşaması, fonun içindeki varlıkların ortadan kaybolduğu anlamına gelmiyor.

KRİZ NEREDE BAŞLADI?

Bazı yatırım fonları Borsa İstanbul’da işlem hacmi düşük, yani alıcısı ve satıcısı az olan hisselerde çok büyük pozisyonlar oluşturdu. Yani hisselerinde normalin çok üzerinde, devasa miktarlarda alım yaparak o hisselerin borsadaki ağırlığını ve mülkiyetini ellerinde topladılar.

SPK halka arzda şirketlere yeni şartlar getirdi

Bu pozisyonlar hisseleri yükseltti, hisseler yükseldikçe fonlar yüksek getiri sağladı.

Yüksek getiriyi gören yeni yatırımcılar fonlara para yatırdı. Fonlar da gelen parayla aynı veya benzer hisselerden daha fazla aldı. Bir süre sistem kendi kendini besledi ama sorun bu döngü tersine dönünce patlak verdi.

YATIRIMCILAR FONDAN ÇIKMAK İSTEYİNCE NE OLDU?

Bir yatırımcı fonunu sattığında, fonun ona nakit ödeme yapması gerekiyor. Kasada yeterli para yoksa fon, elindeki yatırımları satıyor. Ancak fonun elinde milyarlarca liralık, günlük işlem hacmi düşük hisseler varsa bunu yapmak kolay olmuyor.

Bakan Gürlek'ten borsa açıklaması

Kağıt üzerinde 10 milyar liralık hisse bulunabilirken, bunun birkaç milyar lirasını aniden satmaya kalktığınızda yeterli alıcı bulunamayabiliyor. Satış arttıkça fiyat da düşüyor. Gündemde geniş yer kaplayan likidite sorunu tam olarak varlığın gerek duyulan hızda paraya çevrilememesinden kaynaklanıyor.

Likidite sorunu kısaca "nakde sıkışma" demektir. Elinizde kağıt üzerinde milyarlarca liralık varlık, mülk veya hisse senedi bulunabilir; ancak piyasada o varlığı o an satın alacak yeterli alıcı (nakit güç) yoksa, o varlığı hemen nakde çeviremezsiniz.

SERMAYE PİYASASI KURULU'NUN AĞUSTOSTAKİ KARARI NEDEN ÖNEMLİ?

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) 28 Ağustos'ta özellikle serbest fonların birkaç hissede aşırı yoğunlaşmasını sınırlayan yeni kurallar açıkladı.

Borsa İstanbul (BIST) 30 dışındaki hisselerde, bir fonda ağırlığı yüzde 5'i aşan pozisyonların toplamına yüzde 20 sınırı getirildi. Mevcut yüksek pozisyonların da aşamalı olarak azaltılması istendi. Bu durum, bazı fonların ellerindeki büyük hisse pozisyonlarını satması anlamına geliyordu.

Piyasada kural değişti: Repo işlemlerinde iptal dönemi ve sıkı denetim kapıda!

Tam bu sırada panikleyen yatırımcıların fonlardan çıkmaya başlamasıyla iki baskı üst üste bindi. Satışlar artınca düşük hacimli hisseler düştü, fonların değerleri geriledi ve düşüşü gören daha fazla yatırımcı çıkmak istedi.

TEMERRÜT NE DEMEK?

Krizin görünür hale geldiği nokta burası oldu. 15 Eylül'de Pusula Portföy bazı fonlarında yatırımcılara yapılması gereken ödemelerin zamanında gerçekleştirilemediğini açıkladı.

Temerrüt, borç alarak işlem yapan ya da taahhütte bulunan bir kişinin veya kurumun, vadesi gelen borcunu, faizini veya taahhüt ettiği ödemeyi yasal süreler içinde yerine getirememesi ve borcunu ödemekten kaçınması durumunu ifade eder.

Portföy yönetim şirketlerine ait bazı fonlar, yatırımcıların paralarını çekmek istemesi üzerine nakit ödeme yapamadı.

Çünkü ellerindeki varlıkları (hisse senetlerini) nakde çeviremeyen veya piyasada alıcı bulamayan bu şirketler, yatırımcılara yapılması gereken yasal ödemeleri zamanında gerçekleştiremedi.

Ödemelerin günü geldiğinde yapılamaması, sistemin kilitlenmesine ve resmi olarak "temerrüt" durumunun ilan edilmesine yol açtı.

Bunun finans dilindeki adı temerrüt olarak biliniyor. Bir gün sonra benzer sorun Tera Portföy'ün bazı fonlarında da ortaya çıktı ve bu durumun başka fonlara yayılabileceği endişesi Borsa İstanbul’daki satışları hızlandırdı.

BORSA NEDEN SERT DÜŞTÜ?

Fonların para bulabilmek için varlık satması gerekiyordu. Satılması zor hisselerde yeterli alıcı bulamayınca bu kez daha kolay satılabilen büyük şirket hisseleri de elden çıkarıldı. Böylece sorun yalnızca krizin merkezindeki küçük hisselerde kalmayarak borsanın geneline yayıldı. 16 Eylül'de BIST 100 yüzde 5'in üzerinde değer kaybetti. Bu düşüş üzerine devre kesici uygulandı.

SERMAYE PİYASASI KURULU NE YAPTI?

17 Eylül'de Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) çok daha kapsamlı bir müdahaleye gitti. Tera Portföy Yönetimi AŞ, Pusula Portföy Yönetimi AŞ, Hedef Portföy Yönetimi AŞ, Atlas Portföy Yönetimi AŞ, A1 Capital Portföy Yönetimi AŞ, Pardus Portföy Yönetimi AŞ ve Bulls Portföy Yönetimi AŞ'nin Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu'nda (TEFAS) işlem gören yatırım fonlarında alım-satım durduruldu. Bu şirketlere ait listelenen 130 fonun tasfiyesine karar verildi. Ancak bu fonların tamamının ödeme yapamadığı veya battığı anlamına gelmiyor. SPK'nın kararı sorunun büyümesini önlemeye yönelik geniş bir müdahale niteliği taşıyor.

FONUN TASFİYE EDİLMESİ PARAM GİTTİ DEMEK Mİ?

Hayır, tasfiye fonun kapatılması anlamına geliyor. Fonun elindeki hisse senetleri ve diğer varlıklar nakde çevrilecek. Giderler ve yükümlülükler karşılandıktan sonra kalan para yatırımcılara sahip oldukları pay oranında dağıtılacak.

Ancak kritik soru varlıkların kaça satılabileceğiyle ilgileniyor. Fon milyonlarca hisseyi aynı anda satmaya çalışırsa fiyatlar aşağı gidebilir. SPK tasfiye süreci için Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası A.Ş. (Ziraat Bankası) ve Türkiye İş Bankası A.Ş.'yi yetkilendirdi. Yaklaşık 3 ay içerisinde tamamlanması öngörülen süreç, Türkiye sermaye piyasaları tarihinin en kapsamlı tasfiye operasyonlarından biri olarak öne çıkıyor.

DEVLET NEDEN MÜDAHALE ETTİ?

Çünkü mesele birkaç fonun müşterilerine ödeme yapamamasının ötesine geçmeye başlamıştı.

Fonlar nakit bulmak için hisse satıyor, satışlar borsayı düşürüyor, düşüş fonların değerini azaltarak daha fazla yatırımcının çıkışına yol açıyordu. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) piyasaya sağladığı fonlamayı artırırken, SPK da bazı borsa kurallarını geçici olarak gevşetti. Finansal İstikrar Komitesi ise sorunun fon piyasasının belirli bir bölümünde yoğunlaştığını ve geçici ile yönetilebilir olduğunu açıkladı.

BÜTÜN FONLARDAN KORKMALI MIYIZ?

Hayır, Türkiye'de yüzlerce farklı yatırım fonu bulunuyor ve SPK'nın kararı bütün fonları kapsamıyor. Karar dışındaki portföy yönetim şirketlerinin fonlarında işlemler devam ediyor.