İspanyol moda markası Zara, çocuklar için hazırladığı gri-mavi çizgili Halloween kostümünü, sosyal medyada yükselen tepkilerin ardından internet sitesinden kaldırdı. “Damat” olarak tanıtılan iki parçalı kıyafet; çizgileri, yıpranmış görünümü ve dikiş izine benzeyen ayrıntıları nedeniyle Nazi toplama kamplarında kullanılan mahkûm kıyafetlerini hatırlattığı eleştirilerine yol açtı.

Zara’nın “Kids’ Halloween Groom Costume” adıyla satışa sunduğu çizgili kıyafet.

Zara’nın ürün açıklamasında kıyafet, dikey çizgili, dekoratif dikişli, yakasında çiçek bulunan ve “yıpranmış efekt” taşıyan bir takım olarak tanımlanıyordu. Set, ceket görünümlü bir üst ile şorttan oluşuyordu. Bazı kullanıcılar kumaştaki keskin çizgi ve dikişleri dikenli tele benzetti.

Tasarımın, Michael Keaton’ın Beetlejuice karakterinin siyah-beyaz çizgili takımından esinlenmiş olabileceğini düşünenler de oldu. Ancak eleştiriler, bir kostümün sinema karakterini çağrıştırmasının, Holokost’un ağır hatırasını ortadan kaldırmadığını savundu.

BİR KOSTÜM NEDEN BU KADAR TEPKİ ÇEKTİ?

Tepkinin nedeni yalnızca çizgili kumaş değildi. Kıyafetin soluk ve yıpranmış görünümü, kollardaki açık renkli parçalar, çapraz dikiş izleri ve bazı bölümlerdeki saçaklı detaylar bir araya gelince, birçok kişide hapishane ve toplama kampı görüntülerini çağrıştırdı. İngiltere’deki haberlerde de ürünün pamuk ve polyester karışımından üretildiği, gri-mavi iki parçalı bir takım olarak sunulduğu aktarıldı.

Buradaki tartışma, tasarımcının gerçekten böyle bir gönderme yapıp yapmadığından daha geniş bir noktaya uzanıyor. Tarihsel travmalar söz konusu olduğunda yalnızca niyet değil, ortaya çıkan görüntünün toplumda nasıl karşılık bulduğu da önem taşıyor. Bir markanın “böyle bir amaç yoktu” demesi, ürünü gören insanların yaşadığı rahatsızlığı kendiliğinden ortadan kaldırmıyor.

Kıyafetin görselleri, İsrailli gazeteci Dov Gil-Har ve aktivist Hen Mazzig’in paylaşımlarının ardından daha geniş bir kitleye ulaştı. Ürün, internet sitesinde artık görünmezken Zara o aşamada kamuoyuna ayrıntılı bir açıklama yapmadı. Bir müşteriye verilen yanıtta ise konunun şirket içinde incelendiği belirtildi.

Avrupa’daki haber kaynaklarının aktardığına göre ürün sayfası kaldırıldıktan sonra bir süre Google aramalarında görünmeye devam etti. Bu ayrıntı, internetten silinen bir ürün görselinin tartışmayı neden hemen bitirmediğini de gösterdi. Ürün sayfası kaybolsa da ekran görüntüleri ve haber paylaşımları sosyal medyada dolaşmayı sürdürdü.

İsrail’deki Holokost ve antisemitizm alanında çalışan Naomi Mestrum, tasarımda kasıt aramadığını, fakat çağrışımın yine de acı verici olduğunu söyledi. Mestrum’a göre olay, markalar için “ders çıkarılması gereken” bir uyarı niteliğinde. Ona göre bu tür tarihsel acıları kişisel hafızasında taşımayan biri, aynı bağlantıyı ilk bakışta kurmayabilir ancak bu durum, çağrışımın acı verici olduğu gerçeğini değiştirmiyor.

Zara, benzer çağrışımlar nedeniyle daha önce de eleştirilmişti. 2014’te sarı yıldız armalı çizgili bir çocuk tişörtünü geri çekmiş ve özür dilemişti. 2007’de ise üzerinde gamalı haçı andıran işlemeler bulunan bir çanta satıştan kaldırılmıştı. Bu geçmiş, yeni olayda “aynı hata yeniden mi yapılıyor?” sorusunun daha yüksek sesle sorulmasına yol açtı.

Claims Conference Başkanı Gideon Taylor da olayın, Holokost eğitiminin önemini hatırlattığını söyledi. Taylor’a göre bu tür tekrarlar, yalnızca şirketlerin tasarım denetimini değil, toplumların geçmişle kurduğu bağı da sorgulamayı gerektiriyor. Tarihin sembolleri, özellikle çocuklara yönelik ürünlerde, “eğlence” görüntüsü altında sıradanlaştırılmaması gereken ağır anlamlar taşıyor.

NİYET İLE SONUÇ ARASINDAKİ FARK

Zara’nın kamuoyuna açık, ayrıntılı bir açıklama yapmamış olması tartışmayı daha da büyüttü. Böyle durumlarda tüketiciler genellikle üç şeyi bekliyor: Ürünün neden geri çekildiğinin açıkça söylenmesi, benzer bir hatanın nasıl önleneceğinin anlatılması ve tarihsel olarak incitici çağrışımlar taşıyan tasarımlar için daha güçlü bir kontrol mekanizması kurulması.

Bugünkü tartışmanın merkezinde yalnızca bir çocuk kostümü yok. Mesele, tarihte yaşanmış büyük acıların gündelik tüketim ürünlerinde nasıl yeniden karşımıza çıkabildiği. Moda hızlı değişebilir; fakat Holokost’un hatırası, modaya göre değişen bir görüntü ya da sezonluk bir tema değildir.

KISA NOT

Ürün sayfası kaldırılmış olsa da olay, tasarım ve pazarlama süreçlerinde tarihsel hafızanın dikkate alınması gerektiğini yeniden gündeme taşıdı.

Zeynep Küçük Moreau'nu diğer yazıları