Yarı insan yarı şempanze: İnsanın evrimindeki kayıp halka Oliver
Dik yürümesi ve insansı tavırları nedeniyle yıllarca insan-şempanze melezi olduğu iddia edilen şempanze Oliver, bilim dünyasını yıllarca şaşkınlığa uğrattı. Ölümünün ardından yapılan genetik testlerde ise gerçek ortaya çıktı.
Afrika'da yakalanan ve dik yürümesiyle insan-şempanze melezi olduğu iddia edilen Oliver adlı şempanzenin hikayesi bilim dünyasını yıllarca meşgul etti.
Tahminen 1957 yılında doğan ve 1960 yılında Kongo'da yakalanan Oliver isimli şempanze, insansı davranışlarıyla dünya çapında büyük bir şaşkınlık yarattı. Sürekli dik yürümesi ve düz yüz hatları nedeniyle yıllarca bir insan-şempanze melezi yani 'insanze' olarak anıldı.
HAYATI ÇİLELERLE GEÇTİ
Oliver'ın gösteri dünyasındaki serüveni hayvan eğitmenleri Frank ve Janet Berger çifti tarafından satın alınmasıyla başladı. İki ayak üzerinde yürümesi ve insanlara gösterdiği yakınlıkla dikkat çeken şempanze, kısa sürede sahiplerinin yaşamına uyum sağladı. Ancak eğitmen Janet Berger, Oliver 16 yaşına geldiğinde kendisine aşırı ilgi duymaya başladığını belirterek canlının kontrol edilemez hale geldiğini ve bu yüzden devredildiğini aktardı.
Bu ayrılığın ardından talihsiz şempanze için sahipten sahibi gezdiği ticari bir dönem başladı. Oliver sırasıyla hayvan eğitmenleri Ralph Helfer, Ken Decroo, Bill Rivers ve avukat Michael Miller gibi isimlerin elinde sürekli el değiştirdi.
'KAYIP HALKA' SLOGANIYLA SERGİLENDİ
Organizatörler tarafından insanlığın evrimindeki 'kayıp halka' sloganıyla pazarlanan Oliver, 1977 yılında bir tema parkına aktarıldı. Tesisin 1982 yılında kapanması üzerine canlı 1985 yılında yeniden satılarak farklı gösteri merkezlerine sürüklendi.
Bu yıllarda Oliver'ın insandan 46 ve şempanzeden 48 kromozom alarak 47 kromozomlu bir melez olduğu iddiası kulaktan kulağa yayılarak dev bir şehir efsanesine dönüştü.
9 YIL BOYUNCA DAR KAFESTE TUTULDU
Şempanzenin hayatındaki en zorlu dönem ise 1989 yılında medikal araştırma şirketi Buckshire Corporation tarafından satın alınmasıyla başladı.
Gösteri dünyasından alınıp laboratuvara kapatılan canlı, tesisteki 13 bireylik koloni arasında tam 9 yıl boyunca dar bir kafeste tutuldu. Hareketsiz kalan Oliver bu süreçte ağır kas kayıpları yaşadı.
GENETİK TESTLER GİZEMİ ÇÖZDÜ
Ağır kas atrofisi yaşayan Oliver, şirket başkanı Sharon Hursh tarafından 1996 yılında emekliye ayrıldı. Aynı yıl genetik uzmanı Dr. David H. Ledbetter şempanze üzerinde detaylı DNA ve mitokondriyal analizler gerçekleştirdi.
Yapılan incelemeler iddiaları tamamen çürüterek Oliver'ın 48 kromozomlu sıradan bir Orta Afrika şempanzesi olduğunu gösterdi. Canlının dik yürümesinin genetik bir melezlikten değil, küçük yaştan itibaren insanlar arasında büyümesinden kaynaklandığı belirlendi.
BARINAKTAKİ İSTİSMAR SKANDALI
Talihsiz canlı 1998 yılında Wallace Swett tarafından kurulan Teksas'taki Primarily Primates barınağına transfer edildi. Burada dişi şempanze Raisin ile yaşamaya başlayan Oliver, vaktini resim yaparak geçirmeye başladı.
Ancak barınak 2005 yılında iki araştırma şempanzesinin ölmesi üzerine Teksas Başsavcılığı tarafından açılan istismar davasıyla gündeme geldi. Müfettiş Jorge Ortega inceleme yaptığı kafesleri pis ve küçük olarak tanımlarken, başsavcı yardımcısı Ted Ross kötü yönetime dikkat çekti.
Kayyum Lee Theisen-Watt ile yönetim kurulu üyeleri Eric Turton ve Priscilla Feral sürece müdahil oldu. Taraflar 27 Nisan 2007 tarihinde mahkemede uzlaştı. Yaşadıkları 16 Aralık 2006 tarihinde Discovery Channel belgeseline konu olan Oliver, 2 Haziran 2012 tarihinde en az 55 yaşında uykusunda hayatını kaybetti. Direktör Stephen René Tello Oliver'ın küllerinin barınak arazisine saçıldığını açıkladı.
DEHŞET VERİCİ MELEZLEME DENEYLERİ
İnsan ile maymunu melezleme fikri ilk olarak 1910 yılında Rus biyolog İlya İvanoviç İvanov tarafından ortaya atıldı. Bolşevik rejiminin desteğiyle 1926 yılında Gine'ye giden İvanov, 3 dişi şempanzeyi insan spermiyle döllemeyi denedi.
İvanov, hayvanların ölmesi üzerine projeyi sürdüremedi ve 1930 yılında Kazakistan'a sürüldü. Benzer gizli çalışmalar 1960'lı yıllarda Çin'in Shenyang kentinde Ji Yongxiang ve Li Guong liderliğinde yürütüldü.
Çin'de yapılan bir deneyde iddialara göre 3 aylık hamile olan dişi bir şempanze, Kültür Devrimi sırasında laboratuvarın yıkılmasıyla bakımsızlıktan öldü. Araştırmacı Li Guong melezlemenin mümkün olduğunu savunurken, evrimsel psikolog Gordon Gallup ise 2018 yılında yaptığı açıklamada 1920'lerde Florida'da doğan bir melezin ötanazi edildiğini ileri sürdü.
