Türkiye'deki dev fabrikalar için sistem tamamen değişti! Uymayana milyonlarca lira ceza kesilecek

Resmi Gazete’de yayımlanan Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği ile büyük sanayi tesislerinin havaya saldığı sera gazları için yeni bir dönem başladı. “Emisyon”, fabrika ve enerji tesislerinde yakıt kullanımı veya üretim sırasında atmosfere bırakılan karbondioksit ve benzeri gazları ifade ediyor. Bu gazların atmosferde birikmesi küresel ısınmayı ve iklim değişikliğini hızlandırıyor.

Düzenlemeyle Türkiye’de “karbon piyasası” kurulacak. Karbon piyasası, işletmelerin havaya bırakabilecekleri sera gazı miktarını ekonomik bir değere bağlayan sistem anlamına geliyor. Sistemde bir ton karbondioksit eşdeğeri sera gazı salımı için bir “emisyon hakkı”, yönetmelikteki adıyla tahsisat gerekecek. Bu hakların bir bölümü işletmelere ücretsiz verilebilecek, bir bölümü ise ihaleyle satılacak.

Bir tesis kendisine verilen emisyon hakkından daha fazla sera gazı salarsa aradaki farkı piyasadan satın almak zorunda kalacak. Emisyonunu azaltıp elinde kullanılmamış hak kalan işletme ise bu hakları başka işletmelere satabilecek. Böylece fazla karbon salan şirketlerin maliyeti artarken daha temiz üretime geçen şirketler ekonomik avantaj elde edebilecek.

Düzenleme vatandaşa doğrudan bir karbon vergisi veya kişisel yükümlülük getirmiyor. Sistem öncelikle enerji, demir-çelik, çimento, alüminyum, cam, seramik, kâğıt ve kimya gibi sektörlerdeki büyük tesisleri kapsıyor. Ancak şirketlerin satın alacağı emisyon hakları üretim maliyetini artırır ve bu maliyet fiyatlara yansıtılırsa elektrikten çimentoya, camdan kâğıda kadar birçok ürün dolaylı olarak etkilenebilir.

Yeni sistemde yıllık sera gazı salımı 50 bin tonun üzerinde olan tesisler karbon piyasasına dahil edilecek. İşletmeler emisyonlarını ölçmek, bağımsız kuruluşlara doğrulatmak ve saldıkları sera gazı kadar emisyon hakkını devlete teslim etmek zorunda olacak. Yükümlülüğünü yerine getirmeyen veya emisyon izni olmadan çalışan işletmelere milyonlarca liraya ulaşan para cezaları uygulanacak.

Emisyon raporunu zamanında sunmayan veya gerekli emisyon izni olmadan faaliyet gösteren işletmelere, tesisin kategorisine göre 627 bin 450 liradan 12 milyon 549 bin liraya kadar idari para cezası uygulanacak.

Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelikle büyük sanayi tesisleri karbon piyasasına dahil edilecek. İşletmeler, saldıkları sera gazı kadar emisyon hakkı teslim etmek zorunda olacak.

Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği Resmî Gazete’de yayımlandı. Düzenlemeyle büyük sanayi ve enerji tesislerinin sera gazı salımları kayıt altına alınacak. Belirlenen sınırın üzerinde emisyon üreten işletmeler, eksik kalan emisyon haklarını piyasadan satın alacak. Ellerinde fazla hak bulunan işletmeler ise bunları satabilecek.

Yönetmelik; tesislerin emisyonlarının nasıl ölçüleceğini, raporların nasıl denetleneceğini ve karbon piyasasının nasıl işleyeceğini belirliyor. Sistem önce pilot uygulamayla başlayacak. Pilot dönemin süresi ve kapsamı Karbon Piyasası Kurulu tarafından açıklanacak.

HER BİR TON EMİSYON İÇİN TAHSİSAT GEREKECEK

Sistemde “tahsisat” adı verilen her bir hak, bir ton karbondioksit eşdeğeri sera gazı salımını temsil edecek. İşletmeler, bir yılda ürettikleri toplam emisyon kadar tahsisatı ertesi yıl teslim edecek.

Örneğin bir tesisin yıllık emisyonu 100 bin ton olarak doğrulanırsa işletmenin 100 bin tahsisat teslim etmesi gerekecek. İşletmeye ücretsiz verilen tahsisat bu miktarı karşılamazsa açık kalan bölümü piyasadan satın alınacak.

Emisyonunu azaltan ve elinde fazla tahsisat kalan işletmeler ise bu hakları başka işletmelere satabilecek.

50 BİN TONUN ÜZERİNDEKİ TESİSLER PİYASAYA GİRECEK

Tesisler yıllık emisyon miktarlarına göre üç gruba ayrılacak:

• Yıllık emisyonu 50 bin ton veya altında olanlar Kategori A,
• 50 bin tonun üzerinde, 500 bin tona kadar olanlar Kategori B,
• 500 bin tonun üzerinde olanlar Kategori C sayılacak.

Kategori B ve C tesisleri Emisyon Ticaret Sistemine dahil edilecek. Kategori A tesisleri ise emisyonlarını izleme, raporlama ve doğrulatma yükümlülüğünü sürdürecek ancak karbon piyasasına dahil olmayacak.

ÇİMENTODAN DEMİR-ÇELİĞE ÇOK SAYIDA SEKTÖR KAPSAMDA

Yönetmeliğin ekinde, emisyonları izlenecek sektör ve faaliyetler de sıralandı. Kapsama giren başlıca alanlar şöyle:

Yakıt yakan büyük enerji ve sanayi tesisleri,
Petrol rafinerileri,
Kok üretimi,
Demir ve çelik üretimi,
Alüminyum ve diğer metal üretimi,
Çimento ve klinker üretimi,
Kireç, dolomit ve magnezit üretimi,
Cam ve cam elyafı üretimi,
Seramik, tuğla, kiremit ve porselen üretimi,
Mineral yalıtım malzemeleri,
Alçı ve alçı levha üretimi,
Selüloz, kâğıt ve karton üretimi,
Karbon siyahı üretimi,
Amonyak, nitrik asit ve diğer bazı kimyasalların üretimi,
Hidrojen ve sentez gazı üretimi,
Soda külü ve sodyum bikarbonat üretimi.

Aynı tesiste aynı gruba giren birden fazla üretim ünitesi varsa bunların kapasiteleri toplanacak.

BAZI TESİSLER İÇİN KAPASİTE SINIRI GETİRİLDİ

Yakıt yakan tesisler, petrol rafinerileri, ikincil alüminyum üretimi ve bazı metal işleme faaliyetleri, toplam yakma gücü 20 megavat veya üzerindeyse kapsama girecek.

Demir ve çelik üretiminde saatlik 2,5 ton, cam ve mineral yalıtım malzemelerinde günlük 20 ton kapasite sınırı uygulanacak.

Seramik, tuğla, kiremit ve porselen üretiminde günlük 75 tonluk sınır bulunacak. Kâğıt, mukavva ve karton tesislerinde ise günlük üretim kapasitesi 20 ton veya üzerindeyse emisyonlar takip edilecek.

Çimento sektöründe günlük kapasitesi en az 500 ton olan döner fırınlar kapsama alınacak. Diğer fırınlarda ise günlük 50 tonun üzerindeki klinker üretimi sisteme dahil edilecek.

ALTI SERA GAZI İZLENECEK

Yönetmeliğe göre tesislerin faaliyetlerine bağlı olarak şu sera gazları izlenecek:

Karbondioksit,
Metan,
Diazot oksit,
Hidroflorokarbonlar,
Perflorokarbonlar,
Sülfür hekzaflorür.

Her işletme, faaliyetinden kaynaklanan ilgili gazları ölçerek raporlayacak.

EMİSYON İZNİ OLMADAN FAALİYET YÜRÜTÜLEMEYECEK

Emisyon Ticaret Sistemi kapsamındaki işletmeler, İklim Değişikliği Başkanlığından sera gazı emisyon izni almak zorunda olacak.

Farklı adreslerde birden fazla tesisi bulunan işletmeler, her tesis için ayrı izin alacak. Aynı adresteki birden fazla tesis için tek izin yeterli olacak.

Başvurular elektronik ortamda yapılacak ve en fazla 60 gün içinde değerlendirilecek. Eksik veya hatalı belgeler 10 iş günü içinde işletmeye bildirilecek. Eksikliklerin giderilmesi için üç ay süre verilecek.

Başvurusu reddedilen işletmeye başvuru ücreti iade edilmeyecek.

İZİNLER BEŞ YIL GEÇERLİ OLACAK

Sera gazı emisyon izni beş yıl geçerli olacak. İşletmeler, sürenin dolmasından en az altı ay önce yenileme başvurusu yapacak.

Tesiste, üretim sürecinde, emisyon kategorisinde veya işletme sahibinde değişiklik olması durumunda bu değişiklik 30 gün içinde Başkanlığa bildirilecek.

Kasıtlı olarak yanlış bilgi veren, faaliyetini tamamen durduran veya tahsisat teslim yükümlülüğünü yerine getirmeyen tesislerin izinleri iptal edilebilecek.

İZİN İÇİN UZMAN PERSONEL ŞARTI

Kategori C tesisleri, emisyon izleme ve raporlama alanında en az iki yıl deneyimli en az iki personel görevlendirecek. Bu kişilerin mühendislik veya fen fakültelerinden mezun olması gerekecek.

Kategori B tesislerinde ise aynı alanlardan mezun, en az bir yıl deneyimli en az bir personel bulunacak.

Gerekli personele sahip olmayan işletmeler, aynı şartları taşıyan kişi veya kuruluşlardan hizmet alabilecek.

EMİSYONLAR HER YIL RAPORLANACAK

İşletmeler, bir önceki yılın 1 Ocak-31 Aralık dönemine ait emisyonlarını her yıl 30 Nisan’a kadar Başkanlığa bildirecek. Gerekli görülmesi hâlinde bu süre en fazla bir ay uzatılabilecek.

Raporlarda yalnızca toplam emisyon yer almayacak. Kullanılan yakıt, enerji tüketimi, üretim miktarı, elektrik ve ısı hareketleri, atık gazlar ile tesise giren veya tesisten çıkan karbondioksit de bildirilecek.

Emisyonlar üretim bölümleri ve ürünler bazında ayrı ayrı hesaplanacak. Böylece tesis içindeki her üretim sürecinin ne kadar sera gazı saldığı belirlenecek.

EMİSYON HESABI NASIL YAPILACAK?

Emisyonlar doğrudan ölçülebilecek veya belirlenen formülle hesaplanacak. Temel hesaplamada kullanılan yakıt ya da üretim miktarı, emisyon faktörü ve oksidasyon faktörü çarpılacak.

Baca ölçümü yapılması durumunda kullanılan yöntemin Başkanlık tarafından kabul edilmesi gerekecek. Ölçüm sonuçları, hesaplanan emisyon miktarlarıyla karşılaştırılacak.

İşletmeler kullandıkları ölçüm cihazlarını, hesaplama yöntemlerini, veri kaynaklarını ve laboratuvarları hazırlayacakları planda ayrıntılı biçimde gösterecek.

RAPORLAR BAĞIMSIZ KURULUŞLARCA DENETLENECEK

İşletmelerin hazırladığı emisyon raporları, Başkanlığa gönderilmeden önce bağımsız doğrulayıcı kuruluşlar tarafından incelenecek.

Denetim sırasında tesisin kayıtları, ölçüm cihazları, hesaplama yöntemleri ve emisyon kaynakları kontrol edilecek. Doğrulayıcı kuruluşlar tesiste yerinde inceleme yapabilecek ve gerekli bütün bilgilere erişebilecek.

İşletmeyle mali veya ticari çıkar ilişkisi bulunan kuruluşlar doğrulama yapamayacak. Doğrulayıcı kuruluşların TÜRKAK tarafından akredite edilmesi gerekecek.

ÜCRETSİZ EMİSYON HAKKI VERİLEBİLECEK

Bazı işletmelere üretim miktarı, kullanılan yakıt, emisyon yoğunluğu ve sektörel koşullar dikkate alınarak ücretsiz tahsisat verilebilecek.

Ücretsiz tahsisat miktarı her üretim bölümü için ayrı hesaplanacak. Başvurular, Ulusal Tahsisat Planının yayımlanmasından itibaren 30 gün içinde yapılacak.

Geç başvuran işletmeler başvuru ücretini yüzde 50 artırımlı ödeyecek. Bazı gecikmiş bildirimlerde ücret yüzde 100 artırılacak.

TAHSİSATLAR İHALEYLE SATILACAK

Ücretsiz dağıtılmayan emisyon hakları, EPİAŞ tarafından işletilecek piyasada ihaleyle satılacak. İhale takvimi Ulusal Tahsisat Planının yayımlanmasından sonraki 15 iş günü içinde açıklanacak.

İşletmeler satın aldıkları veya ücretsiz aldıkları tahsisatları ikincil piyasada birbirlerine satabilecek.

Fiyatlarda aşırı yükseliş veya düşüş yaşanması durumunda piyasa istikrar rezervi devreye alınabilecek. Karbon Piyasası Kurulu gerektiğinde tahsisatlar için taban ve tavan fiyat belirleyebilecek.

TESLİM İÇİN SON TARİH KASIM AYI

İşletmeler, doğrulanmış yıllık emisyonlarına karşılık gelen tahsisatları ertesi yılın kasım ayının son iş gününe kadar teslim edecek.

Eksik tahsisat teslim eden işletmelere yaptırım uygulanacak. Eksik kalan miktar ortadan kalkmayacak ve bir sonraki yılın yükümlülüğüne eklenecek.

İşletmenin kapanması, tasfiyeye girmesi veya konkordato ilan etmesi de tahsisat teslim yükümlülüğünü sona erdirmeyecek.

YERLİ KARBON KREDİLERİ KULLANILABİLECEK

Türkiye’de yürütülen emisyon azaltma veya karbon giderme projelerinden elde edilen karbon kredileri, işletmelerin yükümlülüklerinin belirli bir bölümünü karşılamak için kullanılabilecek.

Bu kredilerin hangi oranda kabul edileceğini Karbon Piyasası Kurulu belirleyecek.

Türkiye’deki sistem ilerleyen dönemde başka ülkelerin emisyon ticaret sistemleriyle bağlantılı hâle getirilebilecek. Böylece farklı sistemlerdeki tahsisatların karşılıklı tanınmasının önü açılabilecek.

RAPOR VERMEYENE MİLYONLARCA LİRA CEZA

Doğrulanmış emisyon raporunu süresinde sunmayan işletmelere tesisin büyüklüğüne göre ceza uygulanacak.

Kategori A tesislerinde ceza 627 bin 450 lira olacak. Kategori B tesislerinde ceza 1 milyon 254 bin 900 lira ile 2 milyon 509 bin 800 lira arasında değişecek. Kategori C tesislerinde ise 4 milyon 392 bin 150 liradan başlayarak 6 milyon 274 bin 500 liraya kadar çıkacak.

Emisyon Ticaret Sistemi kapsamındaki işletmeler için rapor sunmama cezaları iki kat uygulanacak.

İzin almadan çalışan, süresi dolan izinle faaliyetine devam eden veya izni iptal edildiği hâlde üretimini sürdüren işletmelere 1 milyon 254 bin 900 liradan 12 milyon 549 bin liraya kadar ceza verilecek.

KİMLER KAPSAM DIŞINDA KALACAK?

Araştırma ve geliştirme tesisleri, yalnızca biyokütle kullanan tesisler ve askerî unsurlar yönetmelik kapsamına alınmayacak.

Okul, üniversite, hastane ve savunma sanayisi tesisleri Emisyon Ticaret Sisteminin dışında tutulacak. Ancak bu tesislerin emisyonlarını izleme, raporlama ve doğrulatma yükümlülükleri devam edecek.

Doğalgaz ve ham petrolün iletimi ile depolanmasına yönelik faaliyetler de ilk uygulama döneminin sonuna kadar karbon piyasasının dışında kalacak. Bu tesisler de emisyonlarını raporlamayı sürdürecek.

PİLOT UYGULAMAYLA BAŞLAYACAK

Sistem ilk olarak pilot dönemde uygulanacak. Pilot uygulamanın kapsamı, süresi ve ayrıntıları kurumlar ile sivil toplum kuruluşlarının görüşü alındıktan sonra Karbon Piyasası Kurulu tarafından belirlenecek.

Kapsamdaki işletmelerin, İklim Kanunu’nun yürürlüğe girmesinden itibaren üç yıl içinde sera gazı emisyon izni alması gerekecek. Bu süre Karbon Piyasası Kurulu kararıyla iki yıla kadar uzatılabilecek.

VATANDAŞA DOĞRUDAN YÜKÜMLÜLÜK YOK

Düzenleme, vatandaşlara doğrudan bir vergi veya bireysel emisyon yükümlülüğü getirmiyor. Sistem esas olarak büyük sanayi ve enerji tesislerini kapsıyor.

Ancak işletmelerin satın alacağı emisyon hakları yeni bir üretim maliyeti oluşturabilecek. Bu maliyetin elektrik, çimento, demir-çelik, cam, kâğıt ve diğer sanayi ürünlerinin fiyatlarına dolaylı olarak yansıması mümkün olacak. Sistemin temel amacı ise işletmeleri daha az karbon salan üretim yöntemlerine yönlendirmek.