Kaçacak yer kalmadı: Sonsuz kimyasallar artık aldığımız havada!
Gıda güvenliği uzmanlarının son dönemde gündemde tuttuğu "sonsuz kimyasallar" (forever chemicals) tartışmasına yeni bir madde eklendi. Colorado Boulder Üniversitesi'nden bilim insanları, 2025 yılında Kuzey Amerika atmosferinde ilk kez "orta zincirli klorlu parafinler" (MCCP) tespit etti. Ekip bu kimyasalları ararken bulmadı; Oklahoma'da tarımsal bir bölgede aerosollerin nasıl oluştuğunu incelerken MCCP izlerine rastladı.
PFAS'IN KUZENİ, BENZER TEHLİKE
MCCP'ler, yaygın olarak bilinen PFAS grubu gibi doğada uzun süre bozulmadan kalan sentetik kimyasallardır. Metal işleme sıvılarında, tekstil ürünlerinde ve PVC malzemelerde kullanılır.
Bilimsel çalışmalar, bu maddelerin karaciğer ve böbrek toksisitesine, tiroit bezi işlev bozukluğuna ve çeşitli nörolojik sorunlara yol açabildiğini gösteriyor.
MCCP'ler daha önce Asya'da ve hatta Antarktika'da atmosferde tespit edilmişti, ancak Kuzey Amerika'da havada saptanması ilk kez gerçekleşti.
KANALİZASYON ÇAMURU ŞÜPHESİ
ACS Environmental AU dergisinde yayımlanan araştırmada, havadaki MCCP'lerin kaynağı olarak "biyokatılar" işaret ediliyor. Biyokatılar, arıtılmış kanalizasyon çamurundan elde edilen ve tarım arazilerine gübre olarak uygulanan bir üründür.
Araştırmanın baş yazarı Daniel Katz, kanalizasyon çamuru tarlalara yayıldığında içindeki toksik bileşiklerin havaya salınabileceğini belirtti. Doğrudan kanıtlanamasa da benzer bileşiklerin çamur gübrelerinden salındığının daha önce gösterildiğini ekledi.
BİR KİMYASAL YASAKLANIYOR, YERİNE BAŞKASI GEÇİYOR
MCCP'lerin bu kadar yaygınlaşmasının arkasında daha zehirli kuzenleri olan kısa zincirli klorlu parafinler (SCCP), hem ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) hem de 2001'de kurulan Stockholm Sözleşmesi tarafından düzenleme altına alınmıştı.
Endüstri, yasaklanan maddenin yerine MCCP'lere yöneldi. Stockholm Sözleşmesi 2025'te MCCP'leri de küresel düzeyde yasaklama listesine aldı. Ancak araştırmanın ortak yazarı Ellie Browne, bu döngüyü "köstebek vurma oyunu" olarak nitelendirdi.
Browne, bir maddenin düzenleme altına alındığında o maddenin kullanıldığı ürünlere duyulan ihtiyacın ortadan kalkmadığını, bu yüzden yerini başka bir maddenin aldığını söyledi.
Colorado Boulder ekibi, MCCP'lerin atmosferdeki etkisinin henüz tam olarak anlaşılamadığını vurguluyor. Katz, bu kimyasalları tespit ettiklerini ancak havadayken tam olarak ne yaptıklarını bilmediklerini, daha fazla araştırma gerektiğini belirtti.
