Nepal'de selde can kaybı 734'e çıktı: HES'ler mezar oldu işçiler tünellerde mahsur

Buz ve kaya kütlesinin çökmesiyle nehir yataklarına kurulan hidroelektrik santralleri saniyeler içinde balçığa gömüldü; 933'ü HES çalışanı olmak üzere yaklaşık 2 bin 500 kişi yerin altında ve nehir havzasında kayboldu. Arama kurtarma ekipleri oksijensiz kalan tünellere hava basarak can pazarında zamana karşı yarışırken, Bhote Koshi nehrinin yeniden yükselmesi hem bölge halkını hem de kurtarma ekiplerini yeni bir felaketin eşiğine getirdi.

Bir buz ve kaya çığının Bhote Koshi-Trishuli nehir sistemine devasa bir çamur duvarı fırlatmasından dört gün sonra, felaketin başladığı noktadan yüzlerce kilometre uzaklıkta cansız bedenler ve insan kalıntıları bulunuyor. 933'ü hidroelektrik santrali projelerinde çalışan işçiler ve 589'u yabancı uyruklular olmak üzere yaklaşık 2 bin 500 kişi hâlâ kayıp. Kurtarma ekipleri balçıkla tıkanmış tünellere hava pompalıyor, hastaneler kimlik tespiti yapmakta zorlanıyor ve nehir debisindeki yeni artış bölge halkını yeniden teyakkuza geçirdi.

Cansız bedenler selin vurduğu noktalarda kalmadı; sökülen ağaçlar, bina parçaları, araçlar, dev kayalar ve çamurla birlikte Bhote Koshi ve Trishuli nehir sistemi boyunca sürüklenerek Nepal-Tibet sınırından nehrin akış yönündeki uzak ilçelere kadar taşındı.

Pazar sabahı saat 09.00 itibarıyla, felaketin en yıkıcı evresine girdiği Rasuwa bölgesinde yalnızca 13 cenazeye ulaşıldı. Yüzlerce kilometre uzaklıktaki Chitwan bölgesinde 259, Doğu Nawalparasi'de 184, Batı Nawalparasi'de 82 cenaze çıkarıldı. Gorkha'da 58, Nuwakot'ta 52, Dhading'de 50 ve Tanahun'da 36 cenaze kayıtlara geçti.

Nepal Ulusal Afet Riskini Azaltma ve Yönetim Otoritesi, ülke genelinde ulaşılan cansız beden ve insan kalıntısı sayısının 734'e çıktığını açıkladı. Yetkililer, bulunan bazı parçaların adli tıp incelemesi gerektirmesi nedeniyle kesin can kaybı sayısının değişebileceğini belirtiyor. The Kathmandu Post gazetesinin aktardığı resmi bültene göre 2 bin 498 kişi hâlâ kayıp ya da kendileriyle iletişim kurulamıyor. Bu veri, ilk açıklanan 2 bin 419 rakamının üzerindeki son resmi güncellemeyi oluşturuyor.

Kayıplar arasında 589 yabancı uyruklu kişi, yabancı ziyaretçilerle birlikte seyahat eden veya çalışan 127 Nepalli rehber ve personel, hidroelektrik projelerinde görevli 933 çalışan ve Nepal güvenlik güçlerinin 85 mensubu yer alıyor. Hükümet şu ana kadar 8 bin 186 kişinin kurtarıldığını bildirdi. Binlerce aile için "kayıp" ile "ölü" arasındaki çizgi tek umut olmaya devam ediyor.

NEHİR YENİDEN YÜKSELİYOR: KURTARMA ÇALIŞMALARI VE TAHLİYELER DURMA NOKTASINDA

Tehlike ilk selle sona ermedi. Nepal makamları, Rasuwa'da Bhote Koshi nehrinin debisinin yeniden artması üzerine yeni bir uyarı yayınladı. Rasuwa, Nuwakot, Dhading, Chitwan ve çevre bölgelerdeki kurtarma görevlileri, nehir kıyısındaki yerleşimciler ve yardım ekipleri alarma geçirildi.

Taşkın Tahmin Dairesi, Dhading'e bağlı Galchhi noktasında Trishuli Nehri'nin normal seviyesinin yaklaşık üç metre üzerinde aktığını tespit etti. Nehir, 26 Ağustos'taki felaket sırasında aynı bölgede normal seviyesinin 14 metre üzerine çıkmıştı.

Daha önce tahliye edilen yerleşim yerleri yeniden boşaltılmaya başlandı. Bu durum operasyonel riskleri de artırıyor; zira arama ekipleri nehir kıyısında çalışmak, molozları temizlemek ve hasarlı tünellere girmek zorunda. Yükselen sular, mahsur kalanları kurtarmaya çalışan görevlilerin can güvenliğini doğrudan tehdit ediyor.

Yağmur, sis ve tahrip olan yollar helikopter ve kara operasyonlarını kesintiye uğratıyor. Köprüler yıkıldı, nehir yatakları yer değiştirdi, enerji ve iletişim hatları koptu. Galchhi ve nehir boyunca yer alan diğer yerleşimlerde evler ve tarım arazileri kalın bir mil tabakasının altında kaldı. Ayakta kalan binalara dahi güvenlik gerekçesiyle girilemiyor.

FELAKETİN NEDENİ: BUZUL GÖLÜ PATLAMASI MI, DEV KAYA VE ÇIĞ ÇÖKMESİ Mİ?

Olaylar zincirine dair bilimsel incelemeler sürerken, mevcut bulgular olayın bir depremden ziyade büyük bir buz ve kaya çökmesinden kaynaklandığına işaret ediyor.

ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS) başlangıçta bölgede sismik enerji tespit etti ve bunu deprem olarak sınıflandırdı; ancak ayrıntılı analizler bu sinyalin devasa bir kütle hareketinden kaynaklandığını gösterdi.

Reuters haber ajansının aktardığı canlandırmaya göre, Langtang Lirung yakınlarındaki bir buzulun bir bölümü çöktü; buz, kaya ve tortu içeren bir çığ meydana geldi. Çığ, Lhende Khola havzasına inerek geçici ve dengesiz bir doğal set oluşturdu. Suyun önünü kesen bu doğal set parçalandığında, biriken su molozla birleşerek vadi boyunca hızla akmaya başladı.

Oluşan akıntının en hızlı aşamasında saniyede yaklaşık 50 metre hıza ulaştığı kaydedildi. Sınır bölgesini silip süpüren sel, Gyirong ve Rasuwagadhi çevresindeki altyapıyı vurdu ve Bhote Koshi-Trishuli nehir sistemine girdi. Aşağı havzalarda su seviyesi hızla yükseldi, nehir yatakları değişti ve önceki su seviyesinin çok üzerinde yer alan yapılar moloz altında kaldı.

İlk değerlendirmelerde felaket bir "buzul gölü patlaması" (GLOF) olarak adlandırılmıştı. Ancak bilimsel tablo, olayın bir çığın nehri tıkaması, geçici bir göl oluşturması ve doğal barajın yıkılmasıyla moloz yüklü bir sele dönüşmesi şeklinde geliştiğini gösteriyor. Sürecin tam olarak aydınlatılması için sınırın her iki tarafından uydu görüntülerine, saha verilerine ve ölçümlere ihtiyaç duyuluyor.

Tek bir çökmeyi ayrıntılı inceleme yapmadan doğrudan iklim krizine bağlamak mümkün olmasa da, yükselen sıcaklıklar Himalaya buzullarını dengesizleştiriyor, donmuş toprak tabakasını eritiyor ve bölgedeki kaya düşmesi, çığ ve ani sel risklerini artırıyor.

RİSKLİ VADİLERE KURULAN HİDROELEKTRİK TÜNELLERİ KAPANA DÖNÜŞTÜ

En zorlu kurtarma operasyonları yerin altında yürütülüyor. Nepal'in resmi kayıp listesinde, Bhote Koshi ve Trishuli güzergahındaki hidroelektrik santrali projeleriyle bağlantılı 933 kişi bulunuyor. Santral projeleri; işçileri, ofisleri, santral binalarını ve tünelleri gücünden yararlanmak istedikleri nehirlerin hemen kenarına inşa etmişti.

Sel felaketi, işletmede olan veya yapımı süren 10'dan fazla projede ağır hasara yol açtı. Bazı tesisler tamamen toprak altında kalırken, bazıları nehir yatağına dönüştü. Upper Trishuli-1 sahasında başlangıçta yüzlerce işçinin kaybolduğu bildirildi. Ekipler sağ kalan bazı çalışanları çıkardı ancak hat genelinde çok sayıda işçiye ulaşılamıyor.

Trishuli-3A projesinde kurtarma ekipleri balçıkla tıkanmış bir tüneli delerek içeriye hava pompalamaya başladı. Plan, bu deliği teknik ekiplerin girebileceği bir menhole dönüştürmeyi hedefliyor. Uluslararası raporlara göre farklı sahalardaki tünellerde 100'den fazla işçi mahsur kalmış durumda. İşçilerin tam konumları ve sağlık durumları belirsizliğini koruyor.

Aramalarda termal kameralı dronlar kullanılıyor; ancak derinlik, mesafe ve kalın çamur tabakaları yaşam belirtisi tespitini zorlaştırıyor. Yollar ve köprüler yıkıldığı için iş makineleri sahalara ulaşamıyor. Bazı tünel girişleri tonlarca ıslak tortu ve molozun arkasında kalmış durumda. Rasuwagadhi ve Chilime projelerindeki çalışanlardan da haber alınamıyor.

Nepal'in hidroelektrik yatırımları enerji sektörünü dönüştürüp elektrik ihracatı imkanı yaratırken, bu felaket dar Himalaya nehir vadilerinde biriken yüksek riskleri gözler önüne serdi. Projelerin suyun sert aktığı dar boğazlarda toplanması ve şantiyelerin buralara kurulması nedeniyle, tek bir moloz akıntısı art arda birden fazla tesisi ve yüzlerce işçiyi aynı anda vurabiliyor.

HASTANELER DOLDU, KİMLİKLER BELİRSİZ: YIKIMIN BİLANÇOSU BÜYÜYOR

Kurtarılan veya sudan çıkarılan cenazeler arama sürecini sonlandırmaya yetmiyor. Kimliği belirlenemeyen cenazeler ve insan kalıntıları afet bölgesindeki 21 hastaneye dağıtıldı. Morglar dolduğu için geçici alanlar oluşturuldu; adli tıp ekipleri kıyafetler, fiziksel özellikler, diş kayıtları, parmak izleri ve DNA örnekleri üzerinden kimlik tespiti yapmaya çalışıyor.

Cenazelerin suda uzun mesafe sürüklenmesi ve oluşan deformasyon, teşhis sürecini zorlaştırıyor. Chitwan'da bulunan bir cenaze; Rasuwa'daki bir işçiye, Tibet'e giden bir turiste, Nuwakotlu bir yerel sakine veya resmi kayıp listesinde adı bulunmayan birine ait olabiliyor. Aileler hastaneler arasında mekik dokuyor.

Ayrıca kayıp listelerinde mükerrer kayıtlar bulunuyor; bölge halkı, proje çalışanları, yabancı turistler, Nepalli rehberler, güvenlik personeli, gümrük memurları ve park görevlileri aynı listelerde yer alabiliyor. Yetkililer bir yandan listeleri netleştirmeye çalışırken diğer yandan yeni kayıp bildirimlerini sisteme giriyor.

SINIR AŞAN FELAKET: TİBET GÜZERGAHINDA YÜZLERCE YABANCI KAYIP

Sel felaketi tüccarların, HES çalışanlarının, doğa yürüyüşçülerinin ve Tibet'teki Kailash Dağı ile Manasarovar Gölü'ne giden inanç turistlerinin kullandığı sınır koridorunu vurdu.

Nepal yönetimi 589 yabancı uyruklunun kayıp olduğunu bildirirken, Çin tarafı da Tibet'te 20'den fazla ülkenin vatandaşlarını içeren yüzlerce kayıp açıkladı. Nepal'den giriş yapıp sınırı geçen yolcular her iki ülkenin kayıtlarında da yer alabildiği için listelerdeki çakışmalar inceleniyor.

Reuters, Çinli yetkililerin Tibet'te 104'ü Nepalli ve 49'u Hintli olmak üzere 261 yabancı uyrukluyu kayıp listesine aldığını bildirdi. Aynı habere göre Nepal ve Tibet genelinde doğrulanmış toplam can kaybı en az 750'ye, kayıp sayısı ise 3 binin üzerine çıktı. Nepal'de 734 cenaze ve kalıntı ile yaklaşık 2 bin 500 kayıp bulunurken; Çin tarafında 16 can kaybı ve 546 kayıp bildirildi.

ULUSLARARASI DESTEK VE KRİTİK YENİDEN İNŞA SÜRECİ

Hindistan Dışişleri Bakanı S. Jaishankar ve Hindistan'ın Nepal Büyükelçiliği, yaklaşık 11 ton ekipman ve yardım malzemesi taşıyan dördüncü yardım uçağının Katmandu'ya indiğini bildirdi. Sevkiyatta battaniye, uyku tulumu, branda ve hijyen kitlerinin yanı sıra tünel kurtarma operasyonlarını destekleyecek teknik personel ve DNA kimliklendirmesi yapacak adli tıp uzmanları yer aldı.

Nepal ordusu, polisi ve Silahlı Polis Gücü'nden yaklaşık 20 bin güvenlik personeli sahada görev yapıyor. Hükümet verilerine göre helikopterlerle HES tünellerinden 279 kişi çıkarıldı, 227 yabancı uyruklu tahliye edildi. Afet bölgelerine gıda ve yaşam malzemesi taşıyan 37 kamyon sevk edilirken, karayolu bağlantısı kesilen Uttargaya ve Dhunche gibi noktalara havadan ikmal yapılıyor.

Helikopterlerin, iş makinelerinin ve jeneratörlerin aralıksız çalışabilmesi için Nuwakot bölgesinde akaryakıt ve havacılık yakıtı stokları kontrol altında tutuluyor.

Nepal, geçmiş deprem ve heyelanların yaralarını sarmaya çalışırken bu yeni yıkımla karşılaştı. Bhote Koshi felaketi kritik bir ekonomik koridordaki yolları, köprüleri, konutları, turizm tesislerini, HES altyapısını ve enerji iletim hatlarını tahrip etti. Nepal ve Tibet genelinde 90 binden fazla kişinin etkilendiği, Nepal Maliye Bakanlığı'nın ilk tahminlerine göre yeniden inşa maliyetinin 4 ila 5 milyar doları bulabileceği belirtiliyor.