KAR LEOPARI NEDİR
Kar leoparı (bilimsel adıyla Panthera uncia), büyük kedigiller ailesinden gelen yırtıcı ve vahşi bir kedi türüdür. Aslan ve kaplanla uzaktan akrabadır ama onların yaşadığı sıcak ovalarda değil, soğuk ve sarp dağlarda yaşar.
Kar leoparını akrabalarından ayıran en önemli özellikleri, vücudunun tamamen tırmanmak, dengede kalmak ve soğuğa dayanmak için evrilmiş olmasıdır.
Kar leoparı, akrabası olan büyük kediler gibi kükreyemez. Bunun yerine daha çok mırlama gibi yumuşak sesler, hırıltılar ve nefesli “pof” benzeri sesler çıkarır. Dağların içinde, zaten sesin yankılandığı bir ortamda çok bağırmak yerine sessiz kalmak onun avantajınadır.
KAR LEOPARLARI HAKKINDA KISA BİLGİLER
- Aslan ve kaplan gibi akrabaları kükreyebilirken, kar leoparı kükreyemez
- Kuyrukları neredeyse vücutları kadar uzundur, bu nedenle avlanırken dengelerini asla kaybetmezler
- Tek hamlede 15 metre yatay ve 6 metre dikey zıplayabilir, adeta kayalıklarda uçuyor gibi görünürler
- Dinlenirken kuyruğunu vücuduna sararak ısı kaybını önler; kuyrukları hem “atkı” olur hem de dengelerini sağlar
- Kar leoparlarının kamuflaj yeteneği o kadar mükemmeldir ki, fotoğraflarda nerede saklandıklarını anlamak bile güçtür
- 2008'den bu yana her yıl yasadışı avlanma ve misilleme öldürmeler yüzünden yılda 221-450 kar leoparı kaybediliyor
- Kar leoparı yavrularının annelerinden ayrılması neredeyse 2 yıl sürer; dağda hayatta kalmayı öğrenmek çok kadar zordur
KAR LEOPARLARININ ÖZELLİKLERİ
Kar leoparları akrabalarına göre daha orta boylu bir kedi türü olmasına rağmen, gövdesine kıyasla çarpıcı derecede uzun kuyruğuyla ilk bakışta dikkat çeker ve diğer büyük kedilerden hemen ayrışır. Kar leoparının vücudunun her bir parçası yüksek ve soğuk ortamlarda hayatta kalacak şekilde evrilmiştir.
Yetişkin kar leoparlarında gövde uzunluğu genellikle 86–125 cm arasında değişirken, kuyruk uzunluğu 80–105 cm'ye ulaşır; yani kuyruk çoğu zaman neredeyse gövde kadar uzundur. Bu olağanüstü uzunluktaki kuyruk hem göz alıcı bir siluet oluşturur hem de avlanma sırasında dengede kalmalarını sağlar.
Kar leoparının belki de en büyük silahlarından biri, onu çevresine kusursuz bir şekilde uyumlu kılan kürküdür. Açık gri ile beyaz arası bir zemin üzerinde dağılmış siyah benekli deseni, karlı ve kayalık doğaya mükemmel uyum sağlayarak güçlü bir kamuflaj yaratır. Bu desen sayesinde yüksek rakımlı bölgelerde neredeyse görünmez hale gelir ve avına fark edilmeden yaklaşabilir.
Kürkü son derece kalın ve yoğundur; özellikle soğuğa en çok maruz kalan karın bölgesinde tüyler daha da uzun ve sıkıdır. Bu özellik sayesinde sert rüzgâr ve düşük sıcaklıklarda ısı kaybını minimuma indirir. Geniş, kaslı gövde yapısı ve güçlü arka bacakları da kayalık zeminde sessizce ilerlemesini ve ani sıçramalarla avına yaklaşmasını mümkün kılar.
Geniş ve tüylü patileri kar üzerinde batmayı önemli ölçüde azaltarak adeta doğal bir kar ayakkabısı görevi görür. Bu sayede derin karda bile rahatça hareket edebilirler. Pati altındaki yoğun tüyler ise sadece kardan koruma sağlamakla kalmaz; aynı zamanda buzlu ve kaygan taşlarda tutunmayı da kolaylaştırır.
Kar leoparlarının en meşhur ve karakteristik özelliği ise hiç kuşkusuz kuyruklarıdır. Hem uzun hem de kalın olan bu kuyruk, sarp kayalıklarda hareket ederken akrobatik hareketler sırasında dengeyi mükemmel bir şekilde sağlar. Ancak kar leoparlarının kuyruğun işlevi bununla sınırlı değildir; dinlenirken vücuduna sararak bir tür "atkı" misali ısı yalıtımı da sunar.
Solunum sistemi de bu sert koşullara uyum sağlamıştır. Burun boşluklarının görece geniş olması, soğuk ve kuru havayı solurken havanın bir miktar ısınmasına ve nemlenmesine katkı sağlar. Bu özellik, akciğerlerin aşırı soğuk havadan zarar görmesini önler ve yüksek rakımlarda nefes almayı kolaylaştırır.
KAR LEOPARI NEREDE YAŞAR?
Kar leoparı, Orta ve Güney Asya’nın yüksek dağarında yaşar. En çok Himalayalar ve çevresindeki dağ sistemlerinde görünürler ama Afganistan’dan başlayıp Himalayalar, Tibet Platosu, Moğolistan ve Güney Sibirya’ya uzanan geniş bir hatta gözlemlenebilirler.
Afganistan, Bhutan, Çin, Hindistan, Kazakistan, Kırgızistan, Moğolistan, Nepal, Pakistan, Rusya, Tacikistan ve Özbekistan gibi toplam 12 ülkede kar leoparı görmek mümkündür.
Kar leoparı saklanma ve avlanma koşullarında sağladığı avantajlar nedeniyle yüksek rakımlarda (3 bin metre - 5 bin metre üstü), çok kayalık yamaçlarda, dağ sırtlarında, dar geçitlerde ve taşlık vadilerde yaşar. Mevsime göre hareket eden kar leoparları, kışın daha aşağı yerlere inip yazın daha sarp ve uzak yamaçlara çıkabilir.
KAR LEOPARI NE YER?
Kar leoparları etçildir. Dağlarda en çok yaban keçileri ve yaban koyunları gibi hayvanları avlar. Bazı bölgelerde “mavi koyun” diye bilinen türler de onun önemli avları arasındadır.
Büyük av bulamadığında ise daha küçük hayvanlara yönelir; örneğin dağ sıçanı gibi kemirgenler, tavşanlar veya kuşlar da kar leoparının menüsüne girebilir.
Kar leoparı genellikle avına sessizce yaklaşır. Kayaların arkasında saklanır, uygun anı bulunca hızlı bir hamle yapar. Dağlık alanların engebeli zeminlerinde koşarak uzun süre av kovalamak çok zordur; bu yüzden kar leoparı için pusu kurmak çok önemlidir.
Büyük bir av yakaladığında onu bir günde bitirmez. Eğer rahatsız edilmezse avın başında günlerce nöbet tutabilir, çünkü dağlarda her gün yeni ve büyük bir av bulmak kolay değildir.
Yetişkin bir kar leoparı yaklaşık 10–15 günde bir büyük bir toynaklı avlayabilir. Doğal av azaldığında ise koyun-keçi sürülerine yönelme riski artar. Bu da insanlarla çatışmayı büyüten en temel nedenlerden biridir.
KAR LEOPARI KAÇ YIL YAŞAR?
Kar leoparları doğada 18 yıla kadar yaşayabilir, ama vahşi kar leoparlarının ömrü genelde 10-12 yıldır.
İnsan bakımında, yani hayvanat bahçesi gibi güvenli ve düzenli besin bulduğu ortamlarda bu süre 20–25 yıla kadar uzayabilir.
Vahşi doğadaki kısa ömürlerinin sebepleri arasında; yiyecek bulma zorluğu, hastalıklar, sert kış koşulları ve avlanma sayılabilir.
KAR LEOPARI KAÇ METRE ZIPLAR?
Kar leoparları tek seferde 15 metre kadar öteye, ve 6 metre kadar havada dik sıçrayabilir. Güçlü arka bacakları ve dengelerini sağlayan kuyruklarıyla adeta kayalıklarda uçuyormuş gibi görünürler.
KAR LEOPARI KAÇ KİLODUR?
Genel olarak yetişkin bir kar leoparı yaklaşık 23–41 kilo aralığındadır.
Kar leoparının kilosu cinsiyete ve yaşadığı bölgeye göre değişebilir. Bazı kaynaklarda erkeklerin daha iri olup 50 kilonun üstüne çıkabildiği de belirtilir.
Yani kar leoparı devasa bir kedi değildir; ama dağ koşullarında bu gövde, ona hem güç hem çeviklik sağlar.
KAR LEOPARI NASIL KAMUFLAJ OLUR?
Kar leoparının tüyleri gri-beyaz tonlardadır ve üzerinde siyah benekler bulunur. Bu desenler, karlı ve taşlı zeminde onun postuyla doğaya karışmasını sağlar.
Yani uzaktan bakınca kar leoparı toprağın ve taşın arasında fark edilemez. Bu yüzden fotoğraflarda bile nerede gizlendiklerini anlamak güçtür.
Kar leoparı kayalıkların kırık yerlerini, çıkıntıları ve gölgeli alanlarını kullanır. Düz bir yerde yürümek yerine, görünmeyeceği çizgilerden ilerler. Bu davranış, avına yaklaşırken de onu korur.
KAR LEOPARI GECE Mİ AVLANIR?
Kar leoparı çoğunlukla alacakaranlıkta ve geceye yakın saatlerde avlanır.
Alacakaranlıkta ve güneş batarken avlanmanın iki avantajı vardır: Birincisi, av hayvanları bu saatlerde daha dalgın olabilir. İkincisi, insanlarla karşılaşma ihtimali daha azdır.
Yine de “kar leoparları sadece gece gezer” diye kesin bir kural yoktur. Dağ şartları değişkendir; hava, avın hareketi ve insan baskısı gibi etkenler avlanma davranışlarını etkileyebilir.
KAR LEOPARI YAVRULARININ ÖZELLİKLERİ
Kar leoparlarında çiftleşme dönemi çoğunlukla kış sonu ile ilkbahar başına denk gelir. Gebelik süresi yaklaşık 90–105 gün sürer. Yavrular genellikle ilkbaharın sonu ile yazın başında doğar.
Bir gebelikte 1 ile 5 yavru doğabilir, ama çoğunlukla 2–3 yavru doğar.
Yavrular uzun süre annelerine bağlı yaşar. Çünkü dağda hayatta kalmak zor bir iştir: nereden geçeceğini bilmek, saklanmayı öğrenmek, avı takip etmek gibi önemli yetenekler bir anda öğrenilmez.
Yavruların anneden ayrılıp kendi hayatına başlaması çoğu zaman 18–22 ay civarını bulabilir.
TÜRKİYE'DE KAR LEOPARI VAR MI?
Hayır, kar leoparlarının doğal yaşam alanı Türkiye’yi kapsamaz. Kar leoparı, Orta ve Güney Asya’nın belirli yüksek dağ kuşaklarına ait bir türdür. Türkiye’de zaman zaman çıkan “leopar/pars” haberleriyle karıştırılabilir; ama kar leoparı farklı bir türdür.
KAR LEOPARLARININ NESLİ TÜKENİYOR MU?
Kar leoparı, dünya genelinde risk altında kabul edilen türlerdendir. IUCN Kırmızı Liste’de “Hassas” kategorisinde yer alır. Bu, türün tamamen yok olmak üzere olduğu anlamına gelmez; ama koşullar böyle giderse sayısının ciddi biçimde azalabileceği ve korunması gerektiği anlamına gelir.
Kar leoparları CITES Ek I kapsamında bulunur ve uluslararası ticareti çok sıkı şekilde kısıtlanmıştır.
Kar leoparı çok geniş bir alana yayıldığı ve çok gizli yaşadığı için, dünyadaki toplam sayısı konusunda tek ve kesin bir sayı söylemek kolay değildir. Yine de son yıllarda bazı ülkelerde daha düzenli sayımlar yapıldığı ve daha güvenilir tahminlere yaklaşıldığı biliniyor.
- Hindistan’da Yaklaşık 718 kar leoparı olduğu tahmin ediliyor.
- Nepal’de Yaklaşık 397 kar leoparı olduğu tahmin ediliyor.
- Bhutan’da Yaklaşık 134 kar leoparı olduğu tahmin ediliyor.
- Pakistan’da çalışmada kullanılan iki ayrı yönteme göre 155 veya 167 kar leoparı olduğu tahmin ediliyor.
KAR LEOPARLARININ NESLİ NEDEN TÜKENİYOR?
Kar leoparlarının neslinin tükenmesinin nedenleri arasında en başta yasadışı avlanma ve kaçak ticaret geliyor.
Bazı değerlendirmelerde, 2008’den bu yana yılda yaklaşık 221–450 kar leoparının kaçak av ya da öldürme nedeniyle kaybedildiği tahmin ediliyor.
Bu kayıpların önemli bir kısmı intikam amaçlı, ya da post ve kürk ticareti için yapılan öldürmelerinden kaynaklanıyor.
İnsanların avcılıkta üstünlük kurmasıyla av hayvanlarının azalması, kar leoparlarının nüfusuna ek bir tehdittir. Kar leoparı doğal av bulamadığında köylülerin koyun-keçi sürülerine saldırabilir. Kar leoparı saldırısı karşısında güçsüz hisseden insanlar intikam amaçlı olarak kar leoparlarını katledebilir.
Kar leoparları, postlarının benzersizliği ve güzelliği ile maalesef yasa dışı kürk ticaretinin mağdurlarıdır. Kürklerine ek olarak kemikleri de yerel alternatif tıp reçetelerinde ilaç olarak talep görmekte.
Bunlara ek olarak dağlarda yol, maden arama ve diğer büyük projeler gibi çalışmalar kar leoparlarının yaşam alanını parçalayarak daraltmakta.
İklim değişikliğinin dağ ekosistemlerine olan etkisiyle kar çizgilerinin değişmesi, otlaklar ve av hayvanlarının dağılımı da değişerek kar leoparlarının yaşam alanlarını ve diyetini doğrudan etkilemekte.
İNSANLAR KAR LEOPARLARINA NEDEN BAYILIYOR?
2024 yılında kar leoparları mükemmel ötesi kamuflaj yetenekleri ile dünya gündemine oturmuştu. Yüzyıllardır gizemli doğası ve güzel postuyla ilgimizi çeken kar leoparları, günümüz modern teknolojileriyle daha sık görüntülenebiliyor.
Dünyada farklı hayvanat bahçelerinde kar leoparları avlanma tehlikesinden uzak yaşamlar sürdürebiliyor. Özellikle nesli tükenme tehlikesinde olan hayvanların soyunun sürdürülebilmesi için vahşi yaşam koruma alanları büyük önem taşıyor.
İnternette ise kar leoparları göz alıcı kürkleri, benzersiz kuyrukları, zıplayışları ve sevimli yüz ifadeleriyle büyük beğeni topluyor.