Ay üssünün yeni sakini: Salçalık domates!

Bizim millet olarak salçaya, menemene olan düşkünlüğümüz malum. Pazardan iki kilo domates alsak hemen "Bundan güzel salça çıkar mı?" diye şöyle bir tartarız. Anlaşılan o ki bu merak sadece bizim mutfakla sınırlı kalmayacak gibi.

Son dönemde uzay ajansları ve bilim insanları kafayı uzayda sebze yetiştirmeye takmış durumda. Rusya Bilimler Akademisi’nin açıklamalarına göre gelecekte kurulacak bir Ay üssünde buğday, biber ve elbette domates yetiştirilmesi planlanıyor. Hatta "Kendi Domatesinizle Uzaya" adında şahane bir proje başlatmışlar. Tohumları almışlar, "Bion-M No. 2" uydusuyla yörüngeye fırlatmışlar. Tohumlar orada yerçekimsizliği, dondurucu soğuğu ve radyasyonu yemiş, sonra Dünya'ya dönüp çimlendirilmiş. Uzayda kalan domateslerin moleküler yapısında değişiklikler gözlemlense de temel özelliklerini korudukları görülmüş. Yani anlayacağınız; tezgâhta henüz kızarmış bir domates ya da kaynayan bir salça kazanı yok ama fikri bile heyecan uyandırmaya yetiyor.

Rusya Bilimler Akademisi (RAS) Tıbbi ve Biyolojik Sorunlar Enstitüsü (IMBP) Bilimsel Sekreteri Margarita Levinskikh; Ay üssü de dahil olmak üzere gelecekte kurulacak uzay tesislerinde başlıca dört ürünün yetiştirileceğini açıkladı: Buğday, tatlı biber, domates ve çeşitli yapraklı sebzeler.

Levinskikh’e göre bu tür zorlu koşullar için geliştirilen bitkilerin yalnızca kapalı ortamlara iyi uyum sağlaması yeterli değil; aynı zamanda standart dışı boyut gereksinimleri gibi belirli fiziksel parametreleri de karşılaması gerekiyor.

"KENDİ DOMATESİNİZLE UZAYA" PROJESİ

"Kendi Domatesinizle Uzaya" projesi kapsamında Rus ve Belaruslu öğrenciler, Rus Bilimler Akademisi Bitki Islahı Enstitüsü ile iş birliği yaparak "Pinocchio", "Groshik", "Donetsk" ve "Oxheart" domates çeşitlerinin tohumlarını incelemeye aldılar. Bu tohumlar; Ağustos-Eylül 2025 tarihleri arasında gerçekleştirilen görev kapsamında Bion-M No. 2 biyolojik uydusuyla yörüngeye gönderilmişti. Tohumlar Dünya'ya döndükten sonra; yerçekimsizlik, aşırı sıcaklık değişimleri ve uzay radyasyonunun etkilerini analiz etmek amacıyla Dünya'da tutulan kontrol örnekleriyle eş zamanlı olarak çimlendirildi.

Uzaya gönderilen domatesler temel biyokimyasal özelliklerini korumuş olsa da bilim insanları moleküler düzeyde bazı değişiklikler tespit ettiler. Biyoloji Bilimleri Doktoru Margarita Levinskikh, bu tohumların bazılarının gelecekte genetik değişimlere (mutasyona) uğrama olasılığının göz ardı edilemeyeceğini de belirtiyor.

PEKİ, AY’DA SALÇA KAYNATMA HAYALLERİ KURULURKEN BİZ DÜNYA’DA NE YAPIYORUZ?

Dürüst olalım; bizim Anadolu toprakları, o uzay uydularının simüle etmeye çalıştığı dayanıklılığın ve lezzetin alasını asırlardır bağrında taşıyor. Çanakkale’nin o meşhur, buram buram kokan domatesi, Ayaş’ın lezzet abidesi, Bursa’nın salçalık domatesleri... Bizim çiftçimiz yazın sıcağında, toprağın kuraklığında zaten bir nevi "uzay koşullarıyla" mücadele ederek o muazzam ürünleri soframıza getiriyor.

Bilim insanları Ay'da radyasyona dayanacak, dar alanda az çabayla büyüyecek "süper tohumlar" peşinde koşarken bizim de kendi atalık tohumlarımıza, yerli üreticimize ve toprağımıza en az uzay projeleri kadar gözümüz gibi bakmamız gerekiyor. Çünkü yarın bir gün uzay üssüne ilk salça kazanını kuracak olsak emin olun o salçalık domatesin en lezzetlisini yine bizim Anadolu toprağının gen haritasından çıkarmamız gerekecek!

Hasat için henüz erken olsa da uzayda yetişecek ilk domateslerin tohumları Dünya'da moleküler teste alındı. Yerçekimsiz ortamda yetişip radyasyona direnen uzay domatesleri, Ay sofralarında menemen yapma hayalini bir adım daha yaklaştırıyor…

Şimdilik Ay'da salça yapma planları test aşamasında, tohumlar laboratuvarda ter döküyor. Bakalım gelecekte "Güneş yoksa radyasyonla kuruturuz" deyip uzayda salça çıkaran ilk ekip kim olacak? Ama o güne kadar; tarladaki domatesin, soframızdaki menemenin kıymetini bilmeye devam!