1947 yılında Avusturya'nın Bregenz kentinde bir mülteci kampında başlayan ve 78 yıl süren bu ömür, koca bir imparatorluğun, dünyanın ve insanlığın hafızasını sığdırdı içine. O, üniversite amfilerinin soğuk duvarlarına hapsolmuş bir akademisyen değildi; kelimenin tam anlamıyla "bir memleketin hocası"ydı.
Peki, İlber Hoca bize sadece tarih mi anlattı? Kesinlikle hayır. O bize nasıl yaşanacağını, sanata nasıl bakılacağını ve hatta sokağa çıkarken üstümüze başımıza nasıl çeki düzen vereceğimizi, yani "adabı" anlattı. Gelin, İlber Hoca'nın o kendine has, hepimizin anladığı halk dilinden bize bıraktığı mirasa; tarih, sanat ve moda penceresinden yakından bakalım.
TARİHİ TOZLU RAFLARDAN ÇIKARIP HAYATIN İÇİNE KATMAK
Biz eskiden tarihi; okulda ezberlenip geçilecek savaş tarihleri, padişah isimleri ve sıkıcı antlaşma maddeleri sanırdık. İlber Hoca çıktı ve dedi ki: "Durun bakalım, tarih öyle kuru kuruya ezberlenmez!" O, tarihi bir masal gibi değil, bugünü anlamanın ve yarına sağlam basmanın tek yolu olarak önümüze koydu.
Hoca';nın o meşhur lafını bilmeyen yoktur: "Cahil!" Bize kızardı, ekranlardan fırça atardı. "Cahille sohbet keyiftir; ona ders anlatırken kendin de öğrenirsin. Ama yarı cahille sohbeti derhal kesmek lazım çünkü delirebilirsin. O her şeyi bilir" derdi . Ama bu kızgınlık kibirden değildi; okumadığımız, araştırmadığımız, kulaktan dolma bilgilerle kahvehanelerde ahkam kestiğimiz içindi.
"Türk vatandaşlığı, çile çekmiş, tarih yaşamış bir milletin vatandaşlığıdır."
- Prof. Dr. İlber Ortaylı
Bu sözüyle bize, bu topraklarda yaşamanın bir ağırlığı, bir sorumluluğu olduğunu hatırlatırdı. Tarihi bilmek, ona göre geçmişin kinini tutmak için değil, geleceği daha iyi kurabilmek içindi. O, tarihi halkın diline indirgerken kalitesinden asla ödün vermedi; sadece bizim anlayacağımız o tatlı şivesiyle, araya serpiştirdiği ince ironilerle anlattı.
İlber Ortaylı, hayatını kitaplara ve tarihin derinliklerine adamış bir isimdi.
SANAT VE KÜLTÜR: "MOBİLYAYA PARA VERECEĞİNİZE DÜNYAYI GEZİN"
İlber Hoca için sanat ve kültür, sonradan parayla satın alınacak bir lüks değil, insanın hamurunda olması gereken bir ihtiyaçtı. Gençlere verdiği en büyük nasihatlerden biri şuydu: "Mobilya takımlarına para vereceğinize dünyayı gezin" . Gösterişli koltuklarda oturup televizyon izlemek yerine; gidin bir müze gezin, bir tiyatro izleyin, Mezopotamya'nın o binlerce yıllık sanatını anlamaya çalışın".
Müzeleri gezerken tabelaları okuyup geçmeyi değil, o eserin ruhunu hissetmeyi öğütlerdi. Topkapı Sarayı Müzesi Müdürlüğü yaptığı dönemde, sarayı sadece bir taş yığını olarak değil, yaşayan bir medeniyetin hafızası olarak topluma sundu. Ona göre, bir insan kendi kültürünü, Anadolu'yu karış karış gezmeden dünyayı anlayamazdı. Önce kendi kapının önünü süpüreceksin, kendi tarihini bileceksin, sonra gidip Avrupa'nın sanatını inceleyeceksin.
Bu grafik, okuma odaklı, entelektüel meraklı bir kişinin hedef profilini yansıtıyor.
MODA VE GİYİM: PİJAMAYLA SOKAĞA ÇIKILMAZ, EDEP YAHU!
Gelelim işin en renkli kısmına... "İlber Hoca ve moda yan yana gelir mi?" demeyin. Hoca'nın modadan anladığı, marka giyinmek veya podyumlarda yürümek değildi; onun modası "adap"tı, "saygı"ydı.
Son yıllarda sokaklarda gördüğü manzaralara çok kızardı. Kamusal alanın bir ciddiyeti olduğunu savunurdu:
"Bakınız, bir insan sokağa çıktığında kamusal alandadır. Oraya pijamayla, yırtık pırtık şeylerle çıkamazsınız. Bu sadece estetik bir kusur değil, saygısızlıktır."
Hoca'ya göre giyim kuşam, insanın kendine ve çevresine duyduğu saygının aynasıydı. İlla pahalı giyinmeye gerek yoktu, temiz ve tertipli olmak yeterliydi. Ayakkabı temizliğine bile özel bir önem atfederdi; "Kıyafetten de mühimi ayakkabıdır" diyerek babasından aldığı nasihati gençlere aktardı.
Bir de şu meşhur "selfie" ve yemek fotoğrafı paylaşma modası var ya... Hoca buna tek kelimeyle "görgüsüzlük" diyordu. "Selfie pozları ve yediğinin içtiğinin resmini çekip paylaşmak kesinlikle yanlış batılılaşmanın modern örnekleridir" diyerek teknolojiyi alıp kültürü yozlaştıranlara, yediğini içtiğini başkasının gözüne sokanlara o meşhur fırçasını atıyordu . Eskiden insanların sokakta simit yerken bile utandığı, başkasının canı çeker diye yiyeceğini sakladığı bir kültürden, yediği kebabı internette sergileyen bir topluma dönüşmemizi hazmedemiyordu.
O Koltuk Artık Boş…
İlber Ortaylı, bize sadece geçmişi anlatmadı; bize “Bir Ömür Nasıl Yaşanır?” sorusunun cevabını bizzat yaşayarak gösterdi. Okuyarak, gezerek, temiz giyinerek, sanattan zevk alarak ve en önemlisi cehaletle yarı-aydınlık durumuyla savaşarak...
O göçüp gitti ama sesi, o kendine has şivesi, yarım gülüşü ve “cahil” deyişi hep kulaklarımızda çınlayacak. Bize bıraktığı en büyük miras, kitaplarından ziyade aşıladığı bu “kaliteli yaşama ve düşünme” kültürüdür. Şimdi arkasında, bir daha asla dolmayacak o koltuk kaldı. O koltuk ki sadece bir tarihçinin değil, bir milletin hafızasını, bilge bir rehberini temsil ediyordu. Bu boşluğu doldurmak mümkün değil, ama onun aydınlattığı yolda yürümek, okumak ve öğrenmek boynumuzun borcudur. Ruhu şad olsun, bu memleket seni hiç unutmayacak Hocam!