“Türk eğitim sisteminde öğretmenlerin lider olması mümkündür, ancak bu potansiyelin desteklenmesi için hem yapısal reformlara hem de bireysel çabalara ihtiyaç vardır. Öğretmenin sadece "uygulayıcı" değil, aynı zamanda "yönlendirici ve dönüştürücü" bir rol üstlenebilmesi için kültürel ve yönetsel bir değişim gereklidir.”
Prof. Dr. Abdurrahman Tanrıöğen ile lider öğretmenleri konuştuk.
MİLLİ EĞİTİM SİSTEMİMİZDE ÖĞRETMENLERİN LİDER OLMA ŞANSI VAR MIDIR?
Liderlik eğitim yönetimi alanının en önemli kavramlarından birisidir. Bu alanda çalışan tüm akademisyenlerin ve teorisyenlerin liderliğe ilişkin tanımları bulunmaktadır. Bütün liderlik tanımlarında liderliğin bir “etkileme süreci” olduğu, liderlerin de “etkileyen bireyler” olduğu vurgulanmaktadır.
Liderler öğretmenlerin öğrenci başarısı üzerinde önemli etkileri bulunmaktadır. Lider öğretmenlerin öğrenci başarısına etkileri, yalnızca akademik performansla sınırlı değildir; öğrencinin motivasyonu, özgüveni, öğrenmeye yönelik tutumu ve sosyal-duygusal gelişimi üzerinde de derin bir etkiye sahiptir. Öğrencide okula ve eğitime ilişkin olumlu tutumların gelişmesin ve sınıf içerisinde olumlu bir öğrenme ortamının oluşmasının merkezinde lider öğretmen bulunur.
Lider öğretmen nedir ve temel özellikleri nelerdir?
Lider öğretmen, yalnızca dersini iyi anlatan değil, aynı zamanda öğrenciler, meslektaşları ve okul topluluğu üzerinde olumlu etkiler yaratan, ilham veren ve değişimi yönlendiren öğretmendir. Liderlik üzerine yönetim kuramlarının gelişim sürecinde yapılan araştırmalar liderlerde bulunan özelliklerin belirlenmesiyle başlamıştır. Bu araştırmaların ışığı altında lider öğretmenlerin bazı temel özellikleri nelerdir?
Lider öğretmenlerde bulunan ya da bulunması gereken özellikler ana başlıklarıyla şunlardır: (1) vizyon sahibi olma, (2)işbirliğine açık olma, (3) sorumluluk sahibi olma, (4) girişimci olma, (5) sürekli gelişim ve öğrenme isteğine sahip olma, (6) öğrencilere rol modeli olma, (7) etkili iletişim becerilerine sahip olma, (8) öğrenci merkezli bir eğitim anlayışına sahip olma, (9) değişime ve yenilikçiliğe açık olma
Başta sorduğumuz soruya dönersek, milli eğitim sistemimizde öğretmenlerin lider olma şansları var mıdır?
Bu çok önemli ve sıkça tartışılan bir sorudur. Türk eğitim sistemi içinde öğretmenlerin lider olma şansı vardır, ancak bu şansın gerçekleşebilmesi bazı koşullara ve sistemsel düzenlemelere bağlıdır.
MEB politikalarında öğretmen liderliği vurgusu artıyor. Son yıllarda Öğretmenlik Meslek Kanunu, Öğretmen Yetiştirme Strateji Belgesi gibi belgelerde lider öğretmenliğe atıflar yer almaktadır. Okul temelli projeler ve eTwinning gibi platformlar, öğretmenlerin liderlik becerilerini sergileyebileceği zeminler sunmaktadır. Bazı okul yöneticileri, öğretmenlerin inisiyatif almasına ve projelerde öncülük yapmasına destek vermektedir. Sosyal medya ve dijital ağlar, öğretmenlerin sesini duyurmasına, iş birliği yapmasına ve mesleki liderlik sergilemesine olanak sağlamaktadır.
Ancak öğretmenlerin lider olmasını sağlama vizyonu, hayata geçirilmediği takdirde hiçbir anlam taşımaz. Ünlü bir Japon atasözü şöyle der: “Eyleme geçirilmeyen bir vizyon bir rüyadır; vizyonsuz eylem ise bir kabustur”.
Sistemimizde lider öğretmenlerin yetişmesini sınırlayıcı etkenler nelerdir?
Öğretmenlerin lider olma koşulları sağlanmadığında, onları lider yapma vizyonunun gerçekleşmesi bir hayal olarak kalacaktır. Sistemimizde lider öğretmenlerin yetişmesini sınırlayıcı bolca etken vardır.
Bu etkenlerin başında sistemimizin aşırı merkeziyetçi yapısı gelmektedir. Türkiye’de karar alma süreçleri çoğunlukla yukarıdan aşağıya işler. Öğretmenlerin okul politikaları üzerinde söz sahibi olmaları sınırlıdır.
Ağır bürokrasi bir başka engeldir. Yenilikçi fikirlerin ve öğretmen girişimlerinin onay alması zaman almakta ve öğretmenlerin motivasyonu düşürmektedir.
Yüksek iş yükü ve düşük motivasyon da önemli bir sınırlayıcı etken durumundadır. Öğretmenler çoğu zaman sınav odaklı bir sistemde rutin görevlerle meşgul olmakta, bu da liderlik enerjilerinin azılması sonucunu doğurmaktadır.
Öğretmenlerin içinde bulunduğu ekonomik koşullar onların yeterli mesleki gelişim fırsatlarının önünde önemli bir engeldir. Bu hem öğretmenlerin kendilerini geliştirici fırsatlara sahip olmalarını engellerken, mesleğe olan aidiyetlerini azaltmakta ve motivasyonlarının düşmesine neden olmaktadır.
Lider öğretmenlere sahip olmak isteyen sistemin kurumsal düzeyde yerine getirmesi gereken önemli sorumlulukları bulunmaktadır. Bu sorumluluklar arasında “okullarda katılımcı yönetim anlayışını yerleştirmek”, “mesleki gelişim topluluklarını hayata geçirmek”, öğretmen performansını sadece sınav başarısı üzerinden değil, liderlik, iş birliği, yenilikçilik gibi çok boyutlu kriterlerle değerlendirmek bulunmaktadır.
Bireysel düzeyde ise öğretmenlerin gönüllü projelere katılmak, mesleki dernek ve platformlarda aktif olmak, alanında yayın yapmak, seminerler vermek gibi yollarla liderlik becerileri görünür hale getirmeleri gerekmektedir.
Sonuç olarak neler söylemek istersiniz?
Sonuç olarak söylemek gerekirse, Türk eğitim sisteminde öğretmenlerin lider olması mümkündür, ancak bu potansiyelin desteklenmesi için hem yapısal reformlara hem de bireysel çabalara ihtiyaç vardır. Öğretmenin sadece "uygulayıcı" değil, aynı zamanda "yönlendirici ve dönüştürücü" bir rol üstlenebilmesi için kültürel ve yönetsel bir değişim gereklidir.
Sevgili hocam değerli bilgileriniz için size teşekkür ediyorum. Türkiye Hepimizin, Eğitim Hepimizin...