Sosyal güvenlik sistemi, vatandaşa "Daha çok çalışırsan daha az maaş alırsın" mesajı veriyor. Özgür Erdursun'un analizine göre, 2000 yılından sonra sistemde kalanlar, az prim ödeyenlerden daha düşük aylığa mahkûm ediliyor. İşte emekliyi isyan ettiren o çarpık tablo...
Sosyal Güvenlik Uzmanı Özgür Erdursun, emeklilik sistemindeki derin adaletsizliği ve hesaplama mantığındaki büyük hatayı kaleme aldı. Erdursun'a göre mesele sadece "en düşük maaş" değil, sistemin prim ödemeyi ve kayıtlı çalışmayı cezalandırır hale gelmesidir.
6-8 BİN LİRALIK FARK
Erdursun, sahadan verdiği örnekle sistemin nasıl "tersine" işlediğini gözler önüne serdi:
3600 Günle 28 Bin TL: 2000 yılına kadar asgari ücretle çalışmış, sadece 3600 günü olan ve sonra hiç çalışmamış birinin aylığı 28 bin TL'ye kadar çıkabiliyor.
9000 Günle 20 Bin TL: 2000 ve 2008 sonrası çalışmaya devam edip primini 9000 günün üzerine çıkaranların aylığı ise 20-22 bin TL bandında çakılıp kalıyor.
Yani çok çalışan emekli olduğunda 6 ila 8 bin lira daha az aylık alıyor.
Erdursun şöyle dedi:
"Daha fazla prim ödeyenin, daha yüksek aylık alması gerekir. Eğer sonuç bunun tersine dönmüşse, sistem tasarımında büyük bir problem var demektir."
SİSTEMİ ÇÖKERTEN İKİ BÜYÜK DARBE
Erdursun, emekli aylığı hesaplama mantığının iki ana dönemde "emekli aleyhine" dönüştüğünü vurguladı:
2000 Sonrası: Güncelleme yöntemleri değişti, "çalışma süresi arttıkça aylığın artması" ilkesi zayıfladı.
2008 Sonrası: Aylık bağlama oranları (ABO) sert şekilde düşürüldü. Sistem, uzun süre prim ödeyenin karşılığını alamadığı bir "düşük aylık üretim makinesi"ne dönüştü.
'TAMAMLAMA' ÇÖZÜM MÜ, TUZAK MI?
2019'da başlayan "en düşük maaşa tamamlama" uygulamasının, bugün sistemi kilitlediği ifade ediliyor.
Bu uygulama Erdursun'a göre:
Kısa vadede en alttakini koruyor gibi görünse de uzun vadede prim-maaş ilişkisini koparıyor ve çalışanı "kayıt dışılığa" teşvik ediyor. Çünkü çalışan, "Yüksek prim ödesem de maaşım artmayacak" diyerek sigortasız çalışmayı veya kazancını düşük göstermeyi seçiyor.
KURTULUŞ REÇETESİ
Özgür Erdursun, sistemin yeniden ayağa kalkması için şu acil adımların atılması gerektiğini belirtiyor:
İntibak Yasası: Geçmişteki hesaplama hataları nedeniyle düşük aylığa mahkûm kalanların kayıpları; prim günü ve yaş gibi değişkenlerle telafi edilmeli.
İki Parçalı Yapı: Herkese insani bir yaşam için "Taban Aylık" garanti edilmeli; ancak üzerine prim ödedikçe maaşı yükselten "Güçlü Sigorta Boyutu" eklenmeli.
Güncelleme Revizyonu: Sadece kâğıt üzerindeki enflasyon farkı değil, emeklinin pazar filesindeki reel kayıpları karşılayan bir sistem kurulmalı.