Pennsylvania'nın merkezinde küçük bir madenci kasabası vardı, adı Centralia'ydı.
1962'de yanlışlıkla çıkan bir yeraltı yangınıyla birlikte kasaba, önce boşaldı; sonra haritadan silindi. Centralia'nın altındaki kömür madenlerinde ateş hala yanıyor, 250 yıl boyunca da yanmaya devam edecek.
KÖMÜRÜN GÖLGESİNDE BİR KASABA
Centralia, Pennsylvania eyaletinin tam göbeğinde kurulmuştu. Bölge, dünyanın en büyük, diğer kömür türlerine kıyasla daha uzun süre, daha yüksek ısıda ve daha temiz yana antrasit kömürü yataklarından birinin üzerinde yükseliyordu.
İlk iki kömür madeni 1800'lerin ortasında açıldı; kömür kısa sürede kasabanın can damarı haline geldi.
Kasaba, kömürün ABD'nin enerji ihtiyacının yarısını karşıladığı dönemde büyüdü ve serpildi. Ancak petrol, ardından doğalgaz kömürün tahtını devirince Centralia da diğer madenci kasabalar gibi yavaş yavaş terkedilmeye başladı.
1960'ların başında kasabada hala bin 435 kişi yaşıyordu. 27 Mayıs 1962'de her şey değişti.
YANGIN ÇIKTI, KASABA BİTTİ
27 Mayıs 1962'de, uzun süredir hem terk edilmiş hem de çöplük olarak kullanılan eski bir açık maden ocağından yükselen koku ve haşere sorununu çözmek isteyen gönüllü itfaiye ekibi, ocağı ateşe verdi. Plan basitti ama korkunç şekilde geri tepti.
Ateş, belgelenememiş yaklaşık 4,5 metrelik bir delikten sızarak kasabanın altındaki uzun ve girift kömür tünel ağına ulaştı. Bir sorunu ortadan kaldırmak için başvurulan çözüm, çok daha büyük ve kalıcı bir felaketi doğurdu.
Yüzeyde başlangıçta her şey olağan görünüyordu ama bu uzun sürmedi. 9 Ağustos'ta yakındaki madenler, şaft içlerine karbonmonoksit sızdığını tespit edince faaliyetlerini durdurdu.
KASABA PARAMPARÇA OLDU
Fire Underground: The Ongoing Tragedy of the Centralia Mine Fire (Yeraltındaki Ateş: Centralia Maden Yangınının Süregelen Trajedisi) adlı kitabın yazarı David DeKok, sonraki süreci şöyle aktarıyor:
"Önümüzdeki yirmi yıl boyunca Centralialılar, yangını durdurmaya yönelik tekrarlanan eyalet ve federal girişimlerin ya yetersiz finansman ya da siyasi güç eksikliği nedeniyle nasıl başarısız olduğunu izledi.
Bir zamanlar huzurlu ve komşuca bir topluluk olan kasaba; korkuyla ayrılmak isteyenlerle, yangının kendilerine ulaşmayacağına bahse giren ve kalanları korkak ilan ederek alay edenler arasında derin bir çatışmayla paramparça oldu."
Doug Kerr from Albany, NY, United States, CC BY-SA 2.0 <https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0>, via Wikimedia Commons
700 DERECEYİ AŞAN SICAKLIKTA BİR YANGIN VE ÇUKURA DÜŞEN ÇOCUK
1979'da yerel bir benzin istasyonu, yerin altında depolanan yakıtın sıcaklığını ölçtürdü. Benzin, olması gerekenden 30 derece daha sıcaktı.
Eyalet yetkililerinin yaptığı düzenli ölçümler ise bazı noktalarda zemin sıcaklığının 700 dereceyi aştığını ortaya koydu. DeKok'un Unseen Danger (Görünmez Tehlike) adlı kitabında aktardığına göre kasaba sakinleri bu dönemde gözlerinin yanması, baş ağrısı ve solunum sorunlarından şikayet ediyordu.
Yangının yayılmasıyla birlikte zemin giderek dengesizleşti.
1981'de 13 yaşındaki Todd Domboski, büyükannesinin bahçesinde oluşan ve derinliği 75 metreyi bulan bir çukura düştü.
Olay aylar sonra New York Times'a yansıdı. Domboski yaşadığı olyı "Çok korkutucuydu. Elime geçen bitki köklerine yapıştım ve öylece asılı kaldım; duman o kadar yoğundu ki hiçbir şey göremiyordum." diyerek anlattı.
O olaydan üç yıl sonra yangını söndürmenin maliyeti hesaplandı. Centralia'nın altında kaynayan yangını söndürmek tamı tamına 663 milyon dolar tutacaktı.
Bugünün parasıyla yaklaşık 2,2 milyar dolar ya da 97 milyar 896 milyon 40 bin Türk Lirası.
Bu rakam, kasabada kalan sakinleri başka yerlere yerleştirmenin maliyetini bile aşıyordu.
Eyalet yetkilileri nihayetinde kasabayı fiilen terk bölgesi ilan etti.
2013 itibarıyla yalnızca yedi kişi Centralia'da yaşama iznine sahip; bu kişilerin hayatını kaybetmesinin ardından mülkleri kamulaştırma yoluyla eyalet mülkiyetine geçecek.
250 YIL DAHA YANACAK
Centralia bugün bir hayalet kasaba. Yaklaşık 15 kilometrekarelik alana yayılan yangın, her yıl 15 ila 23 metre genişlemeye devam ediyor. Uzmanlar, ateşin daha 250 yıl boyunca sönmeyeceğini öngörüyor.
Kasaba aynı zamanda denetimsiz kömür madenciliğinin ve insanın jeolojik güçleri her koşulda kontrol edebileceğine dair yanılsamanın somut bir kanıtı olarak duruyor.
Dünya genelinde her gün binlerce kömür yangını çıkmaya devam ediyor; yalnızca Pennsylvania'da bu sayının yaklaşık 40 olduğu tahmin ediliyor.