Prim yatırmak yetmiyor: İşte sahte sigortalılığın gerçeği!
Türkiye’de sosyal güvenlik sistemi tartışılırken en fazla yanlış anlaşılan konuların başında sahte sigortalılık gelmektedir. Kamuoyunda bu mesele çoğu zaman “prim tamamlama”, “emeklilik çözümü” veya “sigorta girişi sağlama” gibi ifadelerle yumuşatılmaktadır. Oysa hukuki açıdan konu son derece açıktır: Fiilî çalışma olmadan oluşturulan sigortalılık kaydı geçerli değildir.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’na göre sigortalılık, gerçek bir hizmet ilişkisine dayanmak zorundadır. Yani bir kişinin yalnızca adına prim yatırılması, tek başına sigortalılık hakkı doğurmaz. İşin niteliği, çalışma düzeni, işveren organizasyonu ve fiilî emek unsuru birlikte değerlendirilir.
Bu nedenle sahte sigortalılık, teknik anlamda yalnızca usulsüz prim bildirimi değildir; sosyal güvenlik sisteminin temelini oluşturan “aktif çalışma karşılığı güvence” ilkesinin ihlalidir.
Özellikle son yıllarda SGK denetim mekanizmalarının ciddi ölçüde geliştiği görülmektedir. Aynı işyerinde olağan dışı sigortalı artışları, aile bireyleri üzerinden kurulan kısa süreli sigortalılıklar, gerçeği yansıtmayan şirket yapılanmaları ve fiilî faaliyet göstermeyen işyerleri artık doğrudan risk analizine tabi tutulmaktadır.
Denetim sonucunda fiilî çalışma tespit edilemezse yalnızca sigorta kayıtları iptal edilmemektedir. Bunun yanında:
Bağlanan emekli aylıkları geri alınabilmekte,
Yapılan sağlık harcamaları tahsil edilebilmekte,
İdari para cezaları uygulanabilmekte,
Bazı durumlarda ceza soruşturmaları gündeme gelebilmektedir.
Dolayısıyla sahte sigortalılık kısa vadeli bir “çözüm” gibi görünse de uzun vadede çok ağır sonuçlar doğurabilecek bir hukuki risk alanıdır.
Konunun bir diğer boyutu ise sistemin mali sürdürülebilirliğidir.
Sosyal güvenlik sistemleri aktüeryal denge prensibiyle çalışır. Aktif çalışanların ödediği primler, emekli aylıkları ve sağlık giderlerini finanse eder. Fiilî çalışmaya dayanmayan her kayıt, sistem üzerinde karşılıksız mali yük oluşturur. Bu durum yalnızca kurumu değil, prim ödeyen tüm çalışanları dolaylı biçimde etkiler.
Burada dikkat çekici olan husus şudur: Sorun yalnızca bireysel kötü niyet değildir. Türkiye’de sosyal güvenlik mevzuatının karmaşık yapısı, emeklilik sistemine ilişkin belirsizlikler ve ekonomik kaygılar, insanları kayıt dışı arayışlara yöneltebilmektedir. Tam da bu noktada bazı aracılık yapıları devreye girerek hukuken mümkün olmayan işlemleri “garanti emeklilik modeli” gibi sunabilmektedir.
Ancak sosyal güvenlik hukukunda görünüş değil, gerçeklik esastır.
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere; sigortalılık statüsü ancak gerçek çalışma ilişkisiyle kazanılır. Şeklen yapılan bildirimler tek başına hak oluşturmaz.
Bu nedenle sahte sigortalılık meselesi yalnızca denetim perspektifiyle değil; hukuk güvenliği, sosyal adalet ve sistem sürdürülebilirliği açısından değerlendirilmelidir.
Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu şey, kayıt dışılığı büyüten ara çözümler değil; öngörülebilir ve güven veren bir sosyal güvenlik sistemidir. Çünkü sosyal güvenlik hakkı, hukuki kurgu üzerinden değil; gerçek emek üzerinden korunabilir.
